“Chế độ đút lót hối lộ muôn hình vạn trạng – La concussion sous ses différentes formes” – Phần 2

VŨ TRỌNG PHỤNG dịch NGUYỄN VĂN VĨNH:

(NHỮNG THIÊN HÌNH VẠN TRẠNG CỦA NẠN HỐI LỘ)

La concussion sous ses différentes formes

Nguyễn Văn Vĩnh

Vũ Trọng Phụng dịch từ báo tiếng Pháp “L’Annam Nouveau”.

Bài giới thiệu

Phần 1

Tôi không cần nói nhiều về những chi tiết của sự tổ chức ấy nó có thể biến hoá ra thiên hình vạn trạng. Cái hệ thống kia đã đắc dụng rồi thì cái số bổng lộc của ông quan sẽ là nguyên động lực cho không biết bao nhiêu công việc, bất cứ là can hệ hay là nhỏ nhặt. Thế là, ông quan nào mà muốn có một số bổng lộc hàng tháng cho hậu, thì chỉ việc kiếm chuyện ra để làm cho cách ăn tiền đã nói, được hoạt động thêm lên. Muốn cho những người dân đi kiện cáo hay có công việc gì vào dinh thất phải đi qua khắp mặt nha lại theo thứ bực từ dưới lên trên để cho bọn này cũng được dự phần bổng lộc tuỳ theo cái ngôi thứ lớn nhỏ, người ta đã chẳng ngại bầy đặt ra cả một bộ luật lệ về giấy má phiền phức.

Ông quan nào mà biết cắt đặt, vặn cho cái máy làm ra tiền ấy chạy được điều hòa thì, ngoài cái tiền vào cửa của dân đen mà cái quyền ông được nhận là không ai dám chối cãi, lại còn được nhận một phần vào cái số tiền mà kẻ tùy thuộc nhân có mình mà lấy được của dân. Tất cả những sự như thế họp lại thành một cách thức bóc lột rất tài tình, thật chẳng kém phương pháp lý hóa của người Mỹ (standardisation américaine) vậy.

Dân gian ai cũng không thoát ra ngoài cái công lệ ấy, ông quan đánh thuế mãi lộ vào đầu họ một cách chẳng nguy hiểm gì cả, thật rõ như sở kiểm lâm đốn gỗ trên rừng, vì người dân quê vào dinh mà mất tiền thì không khi nào lại kêu ca. Đó là một khoản chi mà họ phải gánh vác một cách không lưỡng lự, và gánh vác xong thì mới biết rằng dây với quan lại là tốn tiền.

Họ chỉ còn cách ghi vào ruột họ rằng từ rày thì xin kệch cái sự lui tới cửa công. Nhưng mà một ông quan tài giỏi thì lại thừa biết cách gây ra sự giao dịch lôi thôi, bắt dân phải năng đến với mình. Ấy chỉ vì nguyên nhân ấy mà đồng bào chúng ta tôn lên làm thần thánh những ông quan nào giản dị, dễ dãi, cố ý tránh cho dân gian cái việc phải lên hầu quan, nghĩa là tránh cho họ khỏi bị bọn nha lại bóc lột, vì rằng chung quanh công đường vẫn có hằng hà sa số những kẻ tùy thuộc: lính tráng, cai cú, mật thám, điềm chỉ, ưng khuyển, tay sai… thôi thì đủ thứ người sống vì cái nghề dọa nạt, vòi vĩnh, đánh mắng những người dân đen nào vô phúc có việc gì phải đến cái chỗ đáng ghê rợn ấy.

Ông quan nhân từ phải là ông quan nào lưu tâm ngay đến cái sự khủng bố mà kẻ dưới quyền mình reo rắc cho thường dân, và họ muốn được vào hầu mình, thì đã tốn kém như thế nào. Vẫn hay rằng sự cần thiết của một thứ thanh thế chi đó buộc ông quan đó vẫn phải giữ dưới quyền mình một kíp bộ hạ họ sống bằng những bổng lộc, chứ không thể bỗng chốc mà trừ cho tiệt… hay bãi bỏ hẳn…

Cho nên, trái hẳn với một nhà buôn, một ông quan có đức phải hết sức tránh cho dân cái việc tiếp xúc với mình hay với bộ hạ của mình. Khi cần có kẻ bộ hạ cố nhiên phải để yên cách mưu sinh cho bọn bộ hạ nhưng mà chỉ để cho bọn ấy không đến nỗi thiếu thốn những cái thiết dụng mà thôi.

Nói tóm một câu, đó là một hạng người chẳng đáng phải quan tâm lắm, vì cái đời của họ chính là một điều vô luân, phi lý. Bọn người ấy chỉ có thể sung sướng được nếu ông quan thầy của họ là tham nhũng khét tiếng, và họ sẽ kêu la, nhăn nhó, nếu quan thầy của họ cho dân đen được thì thọt vào với mình một cách dễ dàng.

Bây giờ ta thử bàn đến nạn hối lộ (corruption) mà người đời đã gọi nhầm là concussion (hà lạm, phù thu). Danh từ concussion đáng lẽ chỉ nên ứng dụng vào cái việc một công chức nào đã thâu nhận một số tiền cao quá cái số đáng phải nhận, hoặc là nhận cả hóa sản khác nữa, hay là nhận kém cái số đáng phải nhận, vì tư tình, hay là làm thiệt hại cho công quỹ, hay là trái hẳn với lẽ công bình.

Còn danh từ corruption thì có thể gọi vào cái việc một công chức bắt người sự chủ phải trả tiền công mình tùy theo một việc định đoạt của nhà nước hay của luật pháp, khi người công chức ấy đã ăn lương của chính phủ để mà làm việc ấy. Muốn cho đầy đủ nghĩa lý, cải danh từ ấy thì lại phải kể cả rằng cái việc bắt người ta mất tiền cho mình để mình không làm cái việc đáng lẽ phải làm, vin cớ là quên, là sao nhãng hay là nhầm lẫn, cũng có thể đáng khép vào tội corruption. Cho cả đến cái việc nhận sự đền ơn bằng tiền bạc hay hóa vật của một người nào sau khi có một việc hợp công bình, hợp luật lệ mà thôi chứ không phải có mục đích thiên vị ai mà lại nhận sự đền ơn, thế cũng đáng bị buộc vào tội corruption.

Cái sự “hối lộ kiểu mẫu” (corruption type) [VV: có lẽ nên dịch là “kiểu hối lộ”] dễ cắt nghĩa hơn hết thảy thì là việc một ông quan án bó buộc người dân đi kiện cáo phải đút lót mình để rồi sẽ tuyên những bản án có lợi cho họ.

Kể về phạm vi hành chính thì sự hối lộ là: ăn tiền để thăng chức cho kẻ dưới quyền trong khi những kẻ dưới quyền khác không được thăng; ra những luật lệ ngang ngược cho dân để bóp nặn những kẻ nào không muốn tuân những luật lệ ấy; để cho người đút tiền hưởng những sự đặc ân, những sự miễn thứ này khác; man trá về kết quả những kỳ thi để cho đỗ hay ký bổ những thí sinh có đút lót tiền.

Ấy đó là những hình thể của cái thứ buôn bán ấy mà người đời dễ có cái “máu tham hễ thấy hơi đồng” một khi người ta quên mất cái trọng trách của kẻ trí thức hay là cái thiên chức thiêng liêng cầm cân nảy mực cho xã hội, khi mình là tai mắt, thượng lưu.

Nói cho cùng ra, sự hối lộ ấy cũng chẳng có gì đáng phải ngạc nhiên lắm cho loài người. Nhưng mà ta phải xét những hành vi phức tạp trong cái nghệ thuật bóp nặn ấy từng li từng tí một, thì mới có thể thấy rõ cái nham hiểm, cái tham lam của một vài kẻ. Thường ra, chỉ có những quan chức còn khờ dại thì mới để bị bắt quả tang hối lộ, chứ những kẻ tinh khôn, láu lỉnh, thì thừa biết cách tổ chức công cuộc bóp nặn của họ một cách rất khôn ngoan. Không những bọn này chẳng bị tội bao giờ mà lại còn được quan trên cho là thông minh, hoạt động là khác nữa.

Nào, ta thử chịu khó khảo cứu về cái khoa học chuyên môn cực kỳ tinh xảo ấy xem sao. Trước hết mọi điều, chưa chi hay phải nhớ như chôn vào ruột, là cái nguyên tố, cái khởi điểm mà không bao giờ ta nên đứng chệch ra ngoài nếu ta không muốn thấy hỏng việc, mất chức, cho ta hay cho bọn tùy thuộc của ta.

Phải giữ sao cho nguyên vẹn cái lệ hễ cứ người dân nào vào hầu là cũng phải có tiền, và công việc chạy chọt thì bao giờ cũng phải có lãi chứ đừng để lỗ vốn. Nếu nói như các nhà buôn, thì thế nghĩa là: đừng nên giảm giá hay phá giá, đừng để cho khách hàng quen thói trả rẻ.

Nếu ông không làm được việc ấy thì nên giao phó nó cho một tay chuyên môn. Phải là rất khó khăn không cho dân đen được gần gụi mình. Không tiếp một người nào cả nếu chưa có sự ưng thuận của tay chuyên môn kia. Về mặt xã giao, thù tạc, đối với những người bạn chơi bời và không vụ lợi thì nên tiếp đãi cho rộng rãi, còn đối với những ông hay nhờ vả, hay xin xỏ cho bạn hữu riêng của các ông, thì nên tránh như ta phải đề phòng bệnh dịch hạch. Phải biết cái gì là tính cách duy nhất trong sự giám sát công cuộc lớn lao! Phải trông cậy hẳn vào một tay cố vấn chuyên môn, việc gì cũng không để lọt khỏi quyền hạn!

Còn nếu ông thạo đời thì lại khác hẳn. Chỉ một mình ông là chủ động những mánh khóe mà thôi. Tự ông, ông sẽ biết cách phân chia mối lợi sao cho khỏi quân phân bất tề, sẽ biết cách ăn cái số tiền như đã nhất định muốn ăn, và lại phải thế nào cho đủ khôn ngoan để khỏi mắc bẫy hay bị quan trên ngờ vực.

Những nguyên tắc ấy, một khi đã thâm nhiễm rồi, thì chỉ còn phải lo sao công cuộc tiến hành cho nhất bản vạn lợi nữa mà thôi. Muốn thế, thì phải hiểu biết tất cả mọi sự xảy ra trong các làng, các xã, và nếu cần, thì phải có một ban… cảnh sát riêng, thám tử riêng để tra xét cho tường tận xem những biên bản của kẻ tùy thuộc có thật đúng sự thực không. Mỗi khi thiên hạ đã cho ông là việc gì cũng biết rõ, thì họ không dám giấu giếm ông điều gì nữa, thì bất cứ sự gì cũng phải qua tay ông, dẫu rằng có việc không thuộc quyền xét xử của ông vì cái chế độ phân quyền.

Sự biết rõ tin tức lặt vặt ấy còn có lợi cho ông, đối với quan trên nữa. Thôi, thế thì chẳng còn lo ngại gì những điều bất ngờ rủi ro, chẳng còn lo chi một vụ hội kín trong địa hạt của ông nó có thể khiến ông phải bị đổi đi, bị khiển trách, hay mất quan nữa, hay có khi bị truy tố là tòng đảng nữa. Đó là một sự tổ chức vừa rất cần thiết cho cái đời làm quan của ông lại vừa chỉ có lợi. Vì rằng một ông quan được tiếng là cái gì cũng biết thì cứ hỏi người nào một câu cũng đủ khiến cho người ấy lo sợ thất thần rồi, bởi cớ rằng nếu dưới quyền ông mà người nào cũng chăm lo cho đủ bổn phận, thì việc gì ông còn phải hỏi đến ai!

Như vậy điều gì người ta cũng phải mách bảo, tâu nộp ông. Nếu một viên lý trưởng hay chánh tổng chậm thưa lên ông một điều gì mà để ông phải hỏi đến, thì đó cũng lại là một việc nảy ra tiền rồi, vì kẻ bị chộp kia thế nào cũng phải nhận lỗi và xin có lễ tạ. Và ông cứ việc tin vững rằng những kẻ phải biện lễ ấy chẳng đời nào dám than phiền với một ai đâu!

Nếu ông tha tội hay bắt tội là tùy theo cái sự cẩn mật đáng lẽ phải có của những kẻ đã chót chểnh mảng kia là rất cần cho sự trị an lắm, hay là không cần, rằng ông là quan thì một sự soi xét và cẩn mật của ông thôi cũng đã là đủ hay chưa là đủ. Nếu phải cứ bắt tội, nghĩa là không nhận lễ, thì cũng vẫn có cách gỡ gạc, nghĩa là cái đứa đầy tớ chân tay bất cần mà bị trị tội, tất nhiên nó phải nhường chức cho một đứa khác. Thói đời là thế, người ta chẳng ngại gì đem tiền đến cho ông sơi để mà làm đầy tớ ông, khi ông là một vị thủ hiến sắc mắc biết cách ăn tiền, và biết cách gây ra cho bọn tôi tớ dưới quyền cũng được ăn.

Ai đi tưởng rằng cái kế hoạch bầu đại biểu bằng phiếu kín bỏ vào thùng mà lại không đem ra buôn bán được, thì người ấy nhầm to. Ở xứ này cũng như ở các nước có chính thể đại nghị, ấy là cái phái đương cầm quyền bao giờ cũng vẫn lạm dự vào cuộc công cử mà kết quả là đúng với cái ý muốn của ông quan thủ hiến biết cắt đặt, cai quản.

Chỉ có những kẻ được quan trên đỡ đầu thì mới ứng cử được cũng như chỉ những kẻ mà người ta ưng cho cầm lá phiếu đi bỏ thì mới được là cử tri. Cũng có khi bất thần xảy ra cái sự gở, là dân đi bầu đã giác ngộ, chẳng chịu bỏ phiếu theo ý quan trên. Tức thì người ta phải dùng đến cách lục lọi, hạch xách người ứng cử nào đó là bất hợp lệ bằng một nghìn lý luật bí hiểm. Ông quan địa phương phải là một kẻ vô tích sự đến bậc, thì mới phải chịu để cho một kẻ mình không ưa được bầu lên ngay ở hạt mình.

Một ông quan thạo nghề thì biết cách bán những chức vị không ai thiết mà cũng được bằng những giá rất đắt nữa. Riêng về phần tôi, tôi đã biết rõ một chân chánh tổng không ai thèm tranh mà quan bán được cao giá, và tôi rất khâm phục cái tài của ông quan ấy.

Khi mới đến nhậm chức, biết cái tình thế đáng buồn mà những ông quan trước đã gây ra, ông quan này bèn cho gọi vào dinh một người ứng cử rất bất ngờ, nghĩa là một anh lý trưởng đốn mạt nhất trong số các lý trưởng ở tổng ấy. Ông quan ấy cho không cái chánh tổng cho tên lý trưởng ấy, và chỉ dặn hắn rằng phải làm cách nào cho bọn lý trưởng khác không phản đối thì là công việc xong xuôi…

Chính đó là một cách khiêu khích, “ném xương cho chó cắn nhau” như ta nói nôm, vì rằng, 8 hôm sau, tất cả cái tổng ấy đã bỏ tiền ra chạy để cho hàng tổng tránh khỏi cái nhục nhã nếu có ông chánh tổng đốn mạt mà quan trên muốn cho ra, ấy là không kể đến người ứng cử bất đắc dĩ khác mà dân hàng tổng phải cắt cử ra tranh, để khỏi bị cái tên lý trưởng khốn kiếp kia lên cai trị cả tổng. Mà cái tiếng được quan trên cắt cử, cũng phải mất gì mới có được!

Ấy đó, một ông quan có thiên tài, là như thế đó. Vì rằng ngoài cái lợi riêng mình được hưởng, lại còn được tiếng với quan tỉnh là thông thạo, biết cách tăng giá cho một món hàng ế ẩm không ai hỏi mua. Vả lại, với những thể lệ mới ban ra, thiên hạ ai cũng hiểu rằng tất cả những vụ bầu lý trưởng và chánh tổng đều phải qua tay ông quan đầu tỉnh và cho ông ấy kiếm chác được.

Khi có một chân nào khuyết, tức thì bọn tranh cử phải khai, không phải ở phủ đường hay huyện đường, nhưng mà là khai quan tỉnh, để ông này chuyển giấy má cho các quan lại dưới quyền phải trông nom vụ bầu cử, nghĩa là phải bảo đảm cái số tiền mà bọn tranh cử sẽ phải vi thành sau. Vào trường hợp ấy phủ và tỉnh phải thỏa thuận nhau về cái “giá đổ đồng” nghĩa là tỉnh ưng cho phủ, huyện lấy cái số tiền hồ cháo để nha lại cũng được chấm mút, kiếm thêm…

Sở dĩ chúng tôi để ý đến cái điều chi tiết trong cuộc tổ chức hối lộ ấy chính là vì có sự kêu ca của một số phủ, huyện vậy.

Xưa kia, theo hệ thống cũ, các viên phủ, huyện được tự do kiếm chác nhiều hay ít là tùy cái chân lý trưởng hay chánh tổng khuyết đó có béo bở hay là không, nhưng bây giờ, họ phải chịu với quan tỉnh bất cứ vụ bầu nào cũng vậy. Thế là, từ độ cải lương, những chân chánh, phó tổng hay lý trưởng lại do cái luật mới đánh giá. Và những quan phủ huyện, đem mệnh lệnh của quan tỉnh ra làm cớ, đã ở trong cảnh bó buộc phải sới móc cho ra tiền.

− Không phải do ở tôi; nếu chỉ kể có cái phần của tôi thì tôi sẵn lòng miễn cho anh ngay, nhưng mà, còn cụ lớn (tức là quan tỉnh vậy).

Ấy đó là cái câu thông dụng người ta rót vào tai những kẻ đã được bầu rồi mà lại toan vô ơn. Và ta phải công nhận rằng nhiều khi phủ huyện nói thế là đúng sự thực lắm. Do lẽ ấy, ta phải kết luận rằng, cứ như cách thức cai trị dân bản xứ và cái trình độ nhân tâm bây giờ, nếu một việc gì càng có nhiều người tham dự vào thì việc ấy lại càng đắt đỏ cho người lo việc.

Cái điều mà chính phủ Pháp coi là sự đảm bảo cho công lý thì lại bị dân chúng coi là sự lôi thôi, vô ích, và đắt tiền cho họ. Chính ra, người dân quê thích thà rằng chỉ một quan phủ hay một quan huyện của họ là tiếp xúc với họ mà thôi, vì đối với phủ huyện thôi, họ phải chạy nhiều hay ít, hay có khi không phải chạy gì nữa, là tùy theo cái giá trị béo bở hay suông tình của cái danh phận.

Nhiều ông quan địa phương lấy làm bất mãn về cái thể lệ mới nói về việc bầu hương lý, tổng lý, vì thể lệ ấy làm cho dân hạt của họ không thuộc quyền kiếm chác của họ, trong khi quan tỉnh ngồi mát ăn bát vàng. Cho nên đa số các quan phủ huyện vẫn thích được tự ý đánh giá những chân tổng lý. Hình như có được thế thì họ mới giữ được chút ít công bình trong cái kỹ nghệ phát đạt ấy, là sự bầu cử ở chốn hương thôn.

(Còn nữa)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Tìm kiếm

June 2024
M T W T F S S
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
June 2024
M T W T F S S
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930

Social Network