Nguyễn Lân Bình
Thưa các quý vị và các bạn!
Trước tiên, tôi xin được trân trọng cảm ơn tác giả Việt Cường và giáo sư Mạc Văn Trang, cùng một số các quý vị và các bạn đã có bài viết, cũng như lời chia sẻ với trang tin Tannamtu.com nhân ngày giỗ lần thứ 90 của học giả Nguyễn Văn Vĩnh!
Vì những mối nhân duyên với tiền nhân, tôi đã tìm hiểu một cách thận trọng về những gì liên quan tới địa danh 107 phố Gambetta thời Pháp thuộc, và nay là phố Trần Hưng Đạo, Hà Nội.
Để tránh đi quá xa, vượt khỏi những phạm vi cần thiết về một đề tài khá rộng và phức tạp này, tôi xin phép chỉ nhấn mạnh về một vài khía cạnh được nêu trong bài viết của anh Việt Cường, liên quan đến học giả Nguyễn Văn Vĩnh, đăng trên website Hà Nội Tri thức ngày thứ Bẩy 2/5/2026 như sau:
1/ Nguyễn Văn Vĩnh không kết nạp vào Hội Tam Điểm tại Pháp!
Giữa các Hội nhóm Tam Điểm phân bố ở nhiều nơi trên Thế giới, họ có những quy tắc khác nhau, nhưng luật lệ của Hội là: Không công bố địa điểm, thời gian và danh tính hai người giới thiệu thành viên được kết nạp vào Hội. Vì vậy, việc khẳng định Nguyễn Văn Vĩnh được kết nạp bao giờ và ở đâu, là điều khó có thể xác định!
Xuất xứ Hội Tam Điểm (La Franc Maçonnerie hay Freemasonry) là tổ chức huynh đệ của những người thợ nề có nguồn gốc kín, hoạt động từ cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII xuất phát từ nước Anh. Tới nay vẫn hiện diện trên toàn thế giới một cách bán công khai, cùng những đổi thay có phần biến hóa…
Giống như xuất xứ của các tổ chức mang những hệ tư tưởng khác nhau trong lịch sử nhân loại, hầu như họ đều có một điểm xuất phát mang tính hướng thiện và Hội Tam Điểm cũng vậy!
Những đức tính buộc phải có để trở thành hội viên Tam Điểm trong giai đoạn thế kỷ XVIII và XIX và đầu XX là: Năng lực, Nhân bản, Tương trợ và Nhân ái. Những cơ chế được coi là tiến bộ xã hội như an sinh, trợ cấp thất nghiệp, chế độ hưu trí, đặc biệt là bản Tuyên Ngôn Nhân Quyền v.v… đều do Hội Tam Điểm chủ xướng.
Nhìn lại một số thành viên Tam Điểm trong lịch sử, hậu thế sẽ có cơ sở để nhận biết được, rằng đây có phải là nơi hội tụ giới tinh hoa của nhân loại hay không?!
Trong thời cách mạng Mỹ (1765-1783), nhiều nhân vật có công Lập Quốc (Founding Fathers) đều là hội viên Tam Điểm như: Tổng thống đầu tiên của Hoa Kỳ George Washington (1732-1799), Anh hùng dân tộc nước Mỹ Benjamin Franklin (1706-1790), Bộ Trưởng Tài chính đầu tiên của nước Mỹ Alexander Hamilton (1755-1804), Thủ tướng Anh hai lần (1940-1945 và 51-55) Winston Churchill (1874-1965)…
Hội Tam Điểm còn quy tụ được nhiều gương mặt sáng chói là các nhà khoa học, nhà văn, nhà soạn nhạc, họa sĩ danh tiếng như: Nhà Toán học, Vật lý, Thiên văn và Thần học vĩ đại người Anh Isaac Newton (1643-1727), Nhà Tự nhiên, Địa chất và Sinh học người Anh Charles Darwin (1809-1882), Nhà điêu khắc người Pháp Frederic Bartholdi (1834–1904, tác giả bức tượng Nữ Thần Tự do), Triết gia, luật sư người Pháp Montesquieu (1689-1755, tác giả Thuyết Tam quyền Phân lập), Triết gia, nhà văn người Pháp Voltaire (1694-1778), Nhà văn, Nhà báo, Tiểu thuyết gia người Anh Rudyard Kipling (1865-1936), Nhà soạn nhạc xuất chúng người Áo Franz Joseph Haydn (1732-1809), Nhà soạn nhạc cổ điển có ảnh hưởng nhất người Áo Wolfgang Amadeus Mozard (1756-1791), Nhà cách mạng XHCN, nhà thơ người Pháp Eugène Pottier (1816-1887, tác giả bài Quốc Tế Ca), Nhà Thơ, Tiểu thuyết gia, Nhà soạn kịch người Nga Alexander Pushkin (1799-1837)…
Theo sách “Hội Tam Điểm” ấn hành năm 2013 tại Pháp của tác giả Trần Thu Dung:
– Chi hội Tam điểm đầu tiên ở Việt Nam “Le réveille De:L’orient” (Sự thức tỉnh của Phương Đông,) được thành lập tại Sài Gòn năm 1870.
– Năm 1886 chi hội “Fraternité Tonki-noise” (Tình huynh đệ Bắc Kỳ) được thành lập tại Hà Nội, do bác sĩ Jean-Marie de Lanessan đứng đầu (Tên của bệnh viện Đồn Thủy – Nay là Viện Quân y 108).
Trong kỳ đại Hội năm 1927 của Hội Tam Điểm diễn ra tại Đại Hội đồng Pháp (La Grande Loge de France), Hội đã đề nghị Chính phủ Pháp:
– Chấm dứt mọi cuộc xâm chiếm thuộc địa mới.
– Phát huy cơ chế dân chủ tại các nước thuộc địa.
– Phát triển giáo dục khoa học kỹ thuật, áp dụng các đạo luật xã hội, tôn trọng nhân quyền tại các nước thuộc địa.
– Bãi bỏ chế độ phân biệt người bản xứ.
Tuy nhiên, ngày 27/6/1952, danh nghĩa Hội Tam Điểm ở Việt Nam đã chấm dứt, khi Thị Trưởng Hà Nội là thành viên của chi ‘Hội Huynh đệ Bắc kỳ’ Thẩm Hoàng Tín (1909-1991) chính thức tuyên bố chia tay với Hội Tam Điểm Việt – Pháp, từ đó ở Việt Nam không còn nghe nói đến Hội Tam Điểm, cùng với đề nghị, đòi phía Pháp hãy trao trả độc lập cho Việt Nam trong vòng 18 tháng.
(Ảnh gia đình Nguyễn Văn Vĩnh được tặng năm 2005).
2/ Việc tổ chức đám tang Nguyễn Văn Vĩnh ngày 8/5/1936 tại số nhà 107 Trần Hưng Đạo (khi đó là Trụ sở chính của Hội Tam Điểm) là sự kết hợp của “Hội Khổng Tử” (Fondateur de la Loge Confucis) và “Hội Tam điểm hỗn hợp Quốc tế Nhân quyền” (L’Ordre Maconnique Mixte International ‘Le Droit Humain’), là các tổ chức phi chính phủ, không lệ thuộc vào Chính phủ Thuộc địa.
Chính từ sự kiện tang lễ Nguyễn Văn Vĩnh, người thân và dân chúng mới biết Nguyễn Văn Vĩnh là Hội viên Hội Tam Điểm Việt – Pháp.
3/ Năm 1906, Nguyễn Văn Vĩnh làm thư ký cho Tòa Đốc lý Hà Nội (Tòa Thị chính), ông được cử đưa Phái đoàn An Nam mang các sản vật vùng miền đi giới thiệu tại Hội chợ Thuộc địa (Đấu Xảo) Mác Xây (Marseille), Pháp.
Sau khi Hội chợ kết thúc, Nguyễn Văn Vĩnh được hai người bạn Pháp đưa đi thăm Thủ đô Paris. Trong thời gian chỉ có ba tháng lưu lại ở Paris, ngoài việc đi tìm hiểu một số cơ sở của các tờ báo nổi tiếng, Nguyễn Văn Vĩnh còn được tới gặp gỡ, giao lưu với nhiều gương mặt gạo cội trong làng xuất bản tại Éditions Larousse, một trong những nhà xuất bản nổi tiếng toàn cầu về phát hành từ điển (Petit Larousse), mà chúng ta thường gọi là: BÁCH KHOA TOÀN THƯ.
Trong một tâm sự của Nguyễn Văn Vĩnh được bạn bè ghi lại liên quan đến sự việc này, Nguyễn đã tỏ ra rất băn khoăn khi được mời trở thành hội viên Hội Nhân quyền Pháp (Ligue des droits de l’homme), đồng thời khá lo lắng vì đây là một phạm trù có phần nào vượt khỏi tầm hiểu biết của ông. Nguyễn còn tỏ ra tự ti trước các tiêu chuẩn khắt khe dành cho các thành viên tham gia Hội.
Tuy nhiên, bằng khả năng ngôn ngữ và nhận thức sáng tạo, sau khi Nguyễn Văn Vĩnh tham khảo và nghiên cứu một cách cẩn trọng nội dung bản Điều lệ của Hội, Nguyễn đã tâm đắc khi nhận ra, tinh thần Tự do – Bình đẳng – Bác ái chính là điều mình mong muốn dành cho người dân An Nam, cộng với sự động viên của những người bạn Pháp chí tình, Nguyễn đã tuyên thệ và mặc nhiên trở thành cá biệt khi là người Việt Nam đầu tiên là Hội viên Hội Nhân quyền Pháp, đó là năm 1906.
Như vậy, Nguyễn Văn Vĩnh lúc mới 24 tuổi, đã là Hội viên Hội Nhân quyền Pháp, trước khi tham gia Hội Tam Điểm!
Trở lại Việt Nam, Nguyễn Văn Vĩnh từ bỏ con đường công chức, dấn thân vào sự nghiệp văn hóa với quyết tâm tạo dựng một đất nước tự do, người dân được sống bình đẳng bằng con đường học vấn và trí tuệ, như tuyên ngôn của Hội Nhân quyền mà Nguyễn là hội viên!
Là thành viên chính thức của Hội Nhân quyền Pháp, Nguyễn Văn Vĩnh đã có được thành công đầu tiên khi là người Việt Nam duy nhất, dám ký đơn gửi Nhà Cầm quyền đòi trả tự do cho Nhà cách mạng Phan Châu Trinh bị kết án tử hình, vì tham gia tổ chức Phong trào Duy Tân năm 1907 và vụ Kháng thuế Trung kỳ 1908.
Tang lễ Nguyễn Văn Vĩnh được tổ chức long trọng tại số nhà 107 phố Gambeta (nay là Trần Hưng Đạo) là vì thế!
Để chi tiết hơn trong việc hiểu rõ sự kiện năm 2015, ngôi nhà 107 Trần Hưng Đạo, HN bị đổ sập một phần phía trước, mời các quý vị và các bạn tham khảo các bài viết đã được đăng trên trang tin Tannamtu.com
Trân trọng!
NLB.