TẾT – PHONG TỤC CẢM ĐỘNG CỦA MỘT DÂN TỘC ĐÓI NGHÈO
(Le Tet, coutume touchante d’un peuple famélique)
L’Annam Nouveau No 415 – 1934.
Nơi đây (Việt Nam-Bt), Tết là hình thức rất đặc biệt mà đồng bào ta đón mừng năm mới Âm lịch. Họ thừa hưởng phong tục này từ tổ tiên của mình.
Người Trung Hoa cổ đại, tuy giàu có hơn và sở hữu nền văn minh cao hơn, nhưng vẫn thể hiện sự tinh tế, gu thẩm mỹ với tính nghệ thuật, trong việc chào đón sự khởi đầu chính thức của một mùa Xuân.
Tầng lớp người giàu ở nước ta, đã tiếp thu một số cách thức tao nhã mà người Trung Quốc thường đón mừng sự chuyển giao từ năm cũ sang năm mới, nhưng vì phụ thuộc vào tài sản cá nhân, liên quan đến một nền giáo dục ở trình độ cao là vô cùng hiếm hoi ở đất nước An Nam này, nên khiếu thẩm mỹ thường có những khiếm khuyết bộc lộ ngay trong lối sống có tính xa hoa của giới thượng lưu và người giàu.
Họ yêu hoa và cây cảnh, phần nào cũng giống như giới nhà giàu mới nổi, nhưng sự yêu thích đó, chủ yếu để thể hiện, chứ không phải vì thực tâm trân trọng. Từ những chi tiết nhất định về gu thẩm mỹ cá nhân, họ đã tạo ra những công thức mang tính nghệ thuật mà sau này, trở nên phổ biến, bởi dân tộc này đã biến việc bắt chước trở thành một thứ nghệ thuật, không phải do thiếu tính độc đáo, nhưng chắc chắn, nó mang đầy trí tưởng tượng và cả sự sáng tạo.
Nhưng ta hãy tạm gác lại những sự cầu kỳ, đôi khi có phần trẻ con, của một nhóm nhỏ người ưu tú, biết cách tạo dựng và duy trì truyền thống, để cùng nhau đi sâu vào thế giới của những biểu tượng dân gian mang những ý nghĩa sâu sắc.
Có câu tục ngữ: Khi đầu đã qua, cái đuôi cũng sẽ qua (đầu đi, đuôi lọt).
Ngày đầu năm mới là sự báo trước những chuỗi ngày tiếp theo sẽ diễn ra như thế nào?! Dù sao, điều quan trọng nhất, vẫn là được ăn no! Vì vậy, người ta phải đảm bảo sẽ được ăn uống thỏa thích trong ngày đầu tiên, và sẽ là càng nhiều càng tốt cho những ngày tiếp theo. Mục tiêu là có đủ ăn cho những ngày sau đó. Tất cả những gì đã qua, dù tốt, xấu hay xui xẻo của năm cũ, sẽ được bỏ qua và người ta không tính đến nó trong các điềm báo cho một năm mới.
Điều này chẳng phải là lời giải đáp cho tất cả sao? Người ta trả nợ khi có thể; người ta thu hồi nợ; người ta mua thực phẩm trước, đủ dùng cho vài ngày; họ mua thực phẩm chế biến sẵn và lưu trữ để không phải nấu nướng, hoặc ít nhất là ít phải nấu hơn, cũng là vừa để tiết kiệm sức lực tối đa trong ba ngày lễ đón năm mới. Sau cái ăn thì đến cái mặc, quần áo cũng là mối bận tâm không kém cho những ngày đầu năm mới. Mọi người chuộc lại quần áo đã cầm cố ở tiệm cầm đồ, và may quần áo mới nếu điều kiện cho phép, và trong nỗi ám ảnh này, số lượng đủ để dùng sẽ được ưu tiên hơn chất lượng và hình thức.
Người phu khuân vác nghèo bằng lòng với việc có được, nếu không phải một chiếc quần, cũ hay mới, thì chí ít cũng sắm bằng được một chiếc áo khoác cũ kiểu châu Âu, hay thậm chí là một chiếc khố tươm tất hơn cái mà anh ta vẫn mặc hàng ngày. Cuối cùng, họ sẽ cố gắng ăn uống tốt hơn và che thân càng nhiều càng tốt, với ảo tưởng ngọt ngào, rằng sự sung túc trong vài ngày đầu năm mới sẽ là điềm báo trước sự dư giả của những ngày tiếp theo, của tất cả những tháng ngày sau đó.
Những người giàu có, với sự tinh tế nhất, họ chỉ đơn giản là thể hiện một cách dễ dàng và khéo léo hơn, so với những mối quan tâm tương tự của người nghèo. Tất cả sự xa hoa mà họ phô trương, chỉ để củng cố thêm cái điềm báo về một sự sung túc, chủ yếu giải quyết hai nhu cầu cấp thiết nhất: Thức ăn và đồ mặc.
Nghĩ đến tổ tiên là một cách suy ngẫm thành kính, về những mối quan tâm của người đã khuất thông qua sự chăm lo của người còn sống. Sự phong phú của lễ vật được đặt trên bàn thờ người đã khuất cũng mang lại cho họ sự sung túc may mắn này, sự phong phú về ký ức và sự đa dạng về những thực tại tượng trưng cho họ. Lòng thành kính này được cho phép đối với cả người giàu lẫn người nghèo, vì họ chỉ phải dâng cho tổ tiên những gì họ có thể dâng cho chính mình. May mắn thay, người chết chỉ ăn uống một cách tượng trưng những gì được người sống dâng cho họ.
Chi phí phát sinh thêm trong những ngày đầu năm cho việc cúng giỗ, chỉ đơn giản là các hình nộm quần áo, mũ, giày dép, lụa là vải vóc và các loại tiền khác nhau – thường gọi là những đồ vàng mã mà giá trị của chúng giúp mọi sự càng trở nên phong phú hơn, bởi vì điều đó chỉ tốn thêm công sức của các gia đình, trong việc lựa chọn mệnh giá các loại tiền mã để cúng tế. Tôi xin không dùng những lời bông đùa khiếm nhã về chi tiết của loại hình phong tục này, nhất là trong thời kỳ khủng hoảng kinh tế và rối loạn tiền tệ như hiện nay.
Mặc dù vậy, và có lẽ cũng chính vì điều đó, chúng ta nhận ra phong tục Tết Nguyên Đán càng trở nên hấp dẫn. Chúng ta thấy trong đó vẻ đẹp thi vị của lối sống giản dị, vẫn giữ nguyên sự chân thành trong ý nghĩa của chúng, ngay cả trong những sự trau chuốt mà người giàu có thêm thắt vào.
Đặc biệt, sự trang trọng của người nghèo, sự nhẫn nhịn mà họ dành cho những mối quan hệ bình dị nhất, để không làm tổn thương nhau vượt quá giới hạn cần thiết, những cử chỉ thân thiện, chân thành của những người mà ngày thường lại dễ dùng lời lẽ thô tục, thậm chí đánh chửi nhau.
Lòng thành kính trước tiếng pháo nổ vang trời, thể hiện một cách khéo léo niềm vui tràn ngập và hân hoan, niềm vui không cần nguyên nhân hay mục đích bởi vì nó bao phủ lên mọi sự vật và sự việc… Tất cả những điều này, chẳng phải đã mang lại sự khuây khỏa, thoát ra khỏi mười hai tháng lo lắng và bất an, khỏi cuộc sống cơ cực mà người ta phải trải qua để có được mỗi năm một lần, một giai đoạn thảnh thơi?!
Và điều tuyệt vời về niềm vui được kiểm soát này, thứ vẫn mang vẻ ngoài tự nhiên, là người giàu và người nghèo cùng được thụ hưởng và chia sẻ nó. Trong xã hội chúng ta, họ không biết đến sự khinh miệt đối với những cảm xúc của dân chúng, điều mà ở các xã hội phương Tây lại là thứ đặc trưng cho sự ưu việt.
Điều này dường như biện minh cho những chỉ trích về sự đơn giản mà người Âu châu có gu thẩm mỹ thường ngầm nhắm đến người An Nam, ngay cả những người dường như đã thoát khỏi những định kiến cổ lỗ nhất.
Tôi không có ý nói rằng, tất cả định kiến đều xấu! Cũng có một số định kiến rất tuyệt vời, làm nổi bật giá trị đạo đức và tinh thần trọn vẹn của nền văn hóa cổ xưa của chúng ta. Điều tốt không chỉ là bảo tồn chúng, mà còn là nỗ lực nắm bắt ý nghĩa sâu sắc và giá trị giáo dục của chúng, ngay cả đối với những người có tư duy phê phán sắc bén nhất; để, theo một cách nào đó, trân trọng chúng trong cuộc sống mới mà chúng ta đang đối mặt.
Nhưng cũng có một vài định kiến lại vượt quá giới hạn trong bối cảnh hiện tại, khiến chúng ta, dưới mối đe dọa bị cô lập hoặc bất lực, trông giống như những di vật kỳ lạ của quá khứ, được đưa ra làm trò tiêu khiển. Chúng ta phải loại bỏ những định kiến này, hoặc ít nhất chỉ chấp nhận những hình ảnh mô phỏng vô hại, gợi nhớ về quá khứ một cách sinh động.
NGUYỄN VĂN VĨNH
Người dịch: Nguyễn Như Phong.
Sưu tầm và hiệu chỉnh kỹ thuật: Nguyễn Lân Bình.