Lịch sử không phải là gánh nặng cho ký ức mà là sự soi sáng cho tâm hồn.
(Nhà sử học người Anh – Lord Acton 1834 – 1902)
Nguyễn Lân Bình – Hà Nội, tháng 7 năm 2025
Thưa các quý vị và các bạn!
Ngày nay, với công nghệ tiên tiến, người ta đã phục chế được các bức ảnh bị thời gian hủy hoại, do đã chụp từ hơn 100 năm trước, nhờ vậy các bức ảnh đó đã trở nên sinh động đến mức làm người xem thấy bồi hồi, giúp nhìn lại được quá khứ một cách xác thực, làm giàu nhận thức cho hậu thế, và làm sâu sắc hơn lòng biết ơn về cội nguồn, về quá khứ thiêng liêng, và đó chính là một phần lịch sử của một đất nước.
Do sự đổi thay về bối cảnh chính trị ở các quốc gia, đã xuất hiện những yếu nhân khác thường, tác động sâu sắc tới lịch sử nhân loại. Sau hơn sáu chục năm, do tính cách đặc biệt của vị Tổng thống đương nhiệm của nước Mỹ, các tư liệu vốn vẫn bị coi là nhạy cảm về vụ sát hại cựu Tổng thống thứ 35 là John Fitzgerald Kennedy (1963) dần được hé lộ. Thực tế này, đã giúp người quan tâm nhìn thấy ở những góc khuất dã tâm của những kẻ tham tàn, cùng sự can dự của nhiều quốc gia, vốn vẫn nhân danh là bạn bè, đã quyết đẩy cuộc chiến tranh Việt Nam trở thành thảm họa ở thế kỷ XX, để lại những nỗi đau dai dẳng cho hậu thế.
Từ nhiều chục năm qua, ở Việt Nam, có những thứ tưởng như không mấy ai bận lòng như các món ăn một thời, mà nay họ thần tượng hóa đến mức mới hôm qua đây, ‘người ta’ đã vinh danh món ‘Bún Bò Huế’ là ‘Di sản văn hóa phi vật thể của Quốc gia’, cho dù, có lẽ ít ai hiểu cụ thể về nguồn gốc, xuất xứ của món ăn bất đắc dĩ đó được sinh ra từ một lý do tế nhị đến mức nào?!
Thật bất thường, vì trong bối cảnh lịch sử ấy, có con người bằng xương bằng thịt, bằng lẽ sống tự tôn giống nòi, với lòng liêm sỷ, đã dốc sức đến mức cạn kiệt vào việc thúc đẩy tư duy, kích hoạt trí não, dung dưỡng trí tuệ cho đồng bào mình, những mong nuôi lấy ý chí cho một “giống dân”, sớm có một ngày đủ sức thoát ra khỏi sự yếu hèn, tránh được vòng cương tỏa của các thế lực hắc ám, kẻ đó đã để lại không biết bao nhiêu dấu ấn cho một nền văn hóa, từ lạc hậu vượt lên hòa nhập với thế giới văn minh … Vậy nhưng, người ta đã ‘hạn chế’ việc nhắc đến kẻ đó…
Kẻ đó chính là dịch giả, nhà báo Nguyễn Văn Vĩnh (NVV 1882-1936), một người Việt Nam không có gốc gác danh gia như những kẻ kế thừa dòng dõi, hay do đẳng cấp xã hội phân định mà lịch sử thường thấy, trái lại, đây chỉ là một người “Nhà quê”, thực 100% nhà quê!
NVV sống với lòng tin sắt đá rằng, khi con người có được tri thức, họ sẽ có thể xây dựng một cuộc sống tốt đẹp cho bản thân và cộng đồng, sẽ biết cách đấu tranh cho tự do, cho sự độc lập tự chủ để vươn tới phú cường, không bị phân biệt đối xử, và có quyền đứng ngang tầm với thiên hạ! Bằng sự nghiệp của mình, NVV đã chứng minh, rằng Dòng giống con dân Việt không phải là ‘mọi’, như sự miệt thị một thời của nhóm người tự mãn, vỗ ngực tự xưng là bề trên, là tinh hoa thượng đẳng.NVV đã lao tâm khổ tứ, chấp nhận gian khổ, đối mặt với thị phi, không vì tiền, chối bỏ danh vị, và miệt mài cống hiến cho cái lý tưởng khai mở trí não, nâng cao trí tuệ cho giống nòi mình sinh ra.
Những thể chế chính trị thời NVV tồn tại đã vĩnh viễn ra đi cùng với sự phủ nhận của họ. Các chế độ tiếp theo đã từng nhận thấy mình sai, khi đánh giá rất không đúng về NVV, cho dù họ biết, rằng ông là một vì sao lấp lánh trên bầu trời văn hóa nước Nam, người đã thành công tuyệt đối khi mở ra cho dân chúng những cửa sổ nhìn ra được thế giới, đem tới sự hiểu biết và tri thức không phải chỉ cho đồng bào của ông, mà còn cho chính cả kẻ thù của mình.
Chúng ta nghĩ gì khi NVV chỉ là công dân xứ thuộc địa, nhưng là người đã bắc thành công cây cầu văn hóa với đối thủ, cây cầu văn hóa Pháp-Việt.
NVV là người Việt Nam đầu tiên tham gia việc tạo dựng, cổ xúy cho phong trào Francophonie (Cộng đồng Pháp ngữ), tạo ra cơ may lịch sử cho sự giao thoa văn hóa, mang đến sự hợp tác phát triển cho cả đôi bên, những chủ thể vốn từng bị lịch sử định hình là thù – địch. NVV đã làm thứ công việc mà đương thời không có mấy ai dám nghĩ tới, và trở thành điều mà các lực lượng cầm quyền về sau luôn ‘hãnh diện’ để nói rằng, hai quốc gia đã có mối quan hệ ‘truyền thống’ hiểu biết lâu đời… mỗi khi họ cần bắt tay nhau để hòng tìm tới lợi ích. Vậy, vì sao ‘Họ’ vẫn không muốn phục thiện, để trả lại cho Xê Da (Caesar) những gì là của Xê Da…?!
Vì đâu các thể chế cầm quyền ở Việt Nam tính từ Triều đình Phong kiến Nhà Nguyễn đến sau này, và cả nước Pháp văn minh trong thế kỷ XX đã cố tình lảng tránh việc nhìn nhận một cách danh chính về NVV? Ngược lại, có những giai đoạn lịch sử, ‘Họ’ đưa ra những quyết sách mang tính bài xích, phủ nhận, rồi cả răn đe, cản trở việc ghi nhận, phổ biến những di sản tri thức do NVVđã tạo dựng?
Đáng nói nữa, hầu hết các chế độ chính trị ở Việt Nam đã từng kết án NVV là ‘hại’ dân, ‘hại’ nước, nhưng chính kẻ đô hộ đất nước này gần một thế kỷ, kẻ từng bị gọi là ‘giặc’ đã phải khẳng định từ những năm 30 của thế kỷ trước rằng: NVV là mối nguy số một, là kẻ đe dọa tiềm tàng sự tồn vong của Chủ nghĩa Thực dân, do có khả năng chống lại Nhà Cầm quyền (NCQ), chống lại chế độ nô lệ một cách khoa học bằng sức mạnh của lý trí.
Họ biết rõ, NVV căm ghét cường quyền, đặc biệt là các thế lực cai trị không bằng trí và đức…!
Sử sách đã khẳng định, Người “Nhà quê” này đã để lại những cống hiến mang tính dấu ấn của sự sáng tạo, với tính khai phá, là kẻ đã ‘vô tình’ đóng vai tiên phong trong việc tạo dựng khái niệm, ý thức về dân chủ đối với một “giống dân” ở 30 năm đầu của thế kỷ trước, khi mà đồng bào của ông còn chưa hề biết có một loại hình tổ chức xã hội nào khác, ngoài chế độ Quân chủ chuyên chế (hay còn bị lịch sử kết án với danh xấu là: Chế độ Vua – Tôi)!
NVV đã tồn tại khó nhọc trước sức ép mang tính đố kỵ của một cộng đồng quen với áo the khăn xếp, cùng sự áp đảo từ những thiết chế tàn bạo thường thấy của Phong kiến và Thực dân. NVV còn âm thầm vùng vẫy trong sự cạnh tranh ác nghiệt, giành sự độc tôn như một thuộc tính của các trường phái tư tưởng, vào cái thời mà cả dân tộc còn đang lần mò đi tìm một con đường sống cho quê hương, xứ sở… Vậy có phải vì thế, nên NVVđã bị làm cho lu mờ???
Rõ ràng, việc các thể chế chính trị nhìn nhận không thấu đáo về một con người có công và có danh trong lịch sử, chắc chắn là hậu quả của sự thiển cận, cùng với sự mặc cảm trước sự khác biệt, nhất là trước một kẻ sinh ra đã là một hiện tượng…!
Là người nghiên cứu tự do về đôi ba góc khuất trong lịch sử, bất chấp căn bệnh sính danh thường thấy trong xã hội đối với kẻ không danh vị, bất chấp cả việc là kẻ không có ‘tay nghề’, nhưng vì những nỗi đau âm ỷ của những vết thương tinh thần không thể lành, những nỗi đau gây ra từ sự thiếu hiểu biết, tạo ra thành kiến và tính đố kỵ, thứ bệnh di truyền ở một đất nước có nguồn gốc với 90% là nông dân, đã thúc đẩy tôi phải trình bày những hiểu biết của mình về trường hợp cá biệt này, trường hợp luôn gây ra sự ngạc nhiên vì thán phục cùng với lòng kính trọng sâu sắc, kèm cả sự tranh cãi trong các tầng lớp xã hội, kéo theo cả sự chia rẽ ngấm ngầm do ngờ vực lẫn nhau giữa các thế hệ, các nhóm người trong cộng đồng.
Để làm rõ những nội dung nêu trên ở một mức có thể, chúng tôi sẽ giới thiệu với các quý vị và các bạn chuyên mục “VÌ SAO?” trên trang tin (website) Tannamtu.com, bao gồm những dữ liệu tổng quát về cuộc đời và sự nghiệp lao động của NVV, cùng cả những nghi vấn lịch sử, nguyên nhân đã đẩy những tổ chức, cùng nhiều cá nhân trong quá khứ và cả hiện tại, can dự vào việc làm sai lệch, làm méo mó, làm lu mờ chân dung thực của NVV suốt một thời gian dài.
Để sớm có một ngày không còn sự mỉa mai của lịch sử đối với NVV, rằng vì sao một con người hết lòng vì sự tiến bộ của đất nước mình, của dân tộc mình, lại không được trân trọng đúng mức? Tôi xin chứng minh một cách trung thực những ghi chép lịch sử, liên quan đến nhân cách, đến tình yêu giống nòi, và khát vọng tạo dựng một dân tộc tri thức, cùng với lòng trân trọng một nước Pháp tiến bộ của ông, nó khác rất xa với những đánh giá phiến diện, những suy diễn, hệ quả của lòng đố kỵ và sự thành kiến từng diễn ra trong quá khứ, đồng thời cũng để giải đáp ở mức độ cần thiết câu hỏi trầm kha của lịch sử:
Vì sao học giả Nguyễn Văn Vĩnh không được các thực thể chính trị trong lịch sử ở Việt Nam tôn vinh?
Trân trọng!
Mời các quý vị và các bạn đón đọc bài thứ nhất:
NIÊN GIÁM CỦA “NGƯỜI CÔNG DÂN VĨ ĐẠI” (*)