(Đôi lời nhân ngày sinh trong cùng một tháng của hai con người xuất chúng này)
Thưa các quý vị và các bạn!
Ngày 7 tháng Sáu vừa qua, trong chương trình ‘Ánh sáng tri thức’ của ĐTHVN, đã phát phóng sự về vị Chủ tịch Quốc hội đầu tiên của nước VNDCCH, ca ngợi sự xuất sắc về trí tuệ, về nhân cách và trình độ hiểu biết của Nguyễn Văn Tố (1889-1947).
Điều này làm tôi nhớ đến những lời ngợi ca bất tận của Chủ tịch Hồ Chí Minh, phát biểu trong phiên họp Tất niên của Hội đồng Chính phủ nước VNDCCH nhân Tết Mậu Tý (1948), diễn ra tại Việt Bắc (một năm sau cái chết của Nguyễn Văn Tố).
Tại buổi họp đó, đã có mặt đông đủ các thành viên Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã bật khóc vì thương nhớ cụ Nguyễn Văn Tố. Tại lễ truy điệu Nguyễn Văn Tố năm 1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết “Lời điếu” bằng những lời lẽ trân trọng, thống thiết với tình cảm tiếc thương sâu sắc, trong đó có đoạn:
“Nhớ cụ xưa,
Văn chương thuần túy, học vấn cao sâu
Thái độ hiền từ, tính tình thanh khiết
Mở mang văn hóa, cụ dốc một lòng
Phú quý công danh, cụ nào có thiết
….
Với cụ, dân tộc mất một người chí sĩ,
thế giới mất một người danh nho.
Cho nên Chính phủ khôn xiết nỗi buồn rầu,
đồng bào khôn xiết lòng thương tiếc”.
https://tapchilichsudang.vn/nguyen-van-to-voi-cuoc-khang-chien-chong-thuc-dan-phap.html
Vậy mà, hậu thế có mấy ai biết rằng, để trở thành một con người sáng danh trong lịch sử như Nguyễn Văn Tố, cụ đã nhìn vào đâu để chiêm nghiệm, để soi xét và rèn luyện trong suốt quá trình lao động, cống hiến cho dân tộc, cho đất nước…?
Để có chút cơ sở tham chiếu, chúng tôi xin mạo muội trích đoạn đánh giá của Nguyễn Văn Tố được viết bằng tiếng Pháp dài 30 trang, với đầu đề “L’œuvre de M. Nguyen-van-Vinh – Sự nghiệp Nguyễn Văn Vĩnh”, đăng trên tạp chí “Tin tức – Hội Tương tác Giáo dục Đông kinh” số 16: số 1 và 2, từ tháng Giêng đến tháng Sáu năm 1936. (Người dịch: Cố nhà giáo Phạm Toàn 1932-2019).
“Sự quảng bác và sự mềm dẻo của một trí thông minh ngoại cỡ của đồng nghiệp Nguyễn Văn Vĩnh chúng ta, hẳn đã làm nên một ảnh hướng lớn tới nhiều thế hệ người học, và thông qua những bài viết cùng những dịch phẩm của ông, lại ảnh hưởng tới đông đảo đồng bào người nước Nam ta đến như vậy.
Nhưng có lẽ, đóng góp còn lớn hơn nữa, khiến cho cái ảnh hưởng này tác động thêm và phong phú thêm, đó là tính cách của chính con người ấy, đó là nhiệt huyết trong tâm hồn ông và sự nhân hậu đến vô cùng của ông. Những đức độ ấy, mà nếu thiếu chúng thì một ông thầy dù giỏi giang uyên bác tới đâu cũng vẫn không kham nổi cái sứ mệnh ấy, Nguyễn Văn Vĩnh lại có và sở hữu chúng ở một mức độ cao.
Người ta từng kể lại rằng, lắm khi vì muốn giúp đỡ ai đó hết mình, ông không hài lòng với việc chỉ trả lời họ bằng một lời khuyên tức thời vẻ như ngẫu hứng. Ông còn ghi chép lại, xem người đến hỏi đang gặp những khó khăn gì… Rồi vài ba ngày sau, người đó còn được ông gửi trực tiếp thư trả lời đến tận nơi. Đôi khi lá thư ấy chứa đựng những giải pháp mà họ đang trông đợi, cũng có khi là một bản dịch tốt nhất đáng lẽ ra đã được trình bày bằng những ngôn từ khó hiểu và hiếm dùng, song ở đây lại được ông chỉ dẫn bằng những cách diễn đạt các từ ngữ tiếng Pháp chuyển sang chữ Quốc ngữ một cách dễ hiểu nhất đối với người dân nước Nam.
Cái ngành khoa học thâm thúy và hiếm hoi này, đã được Nguyễn Văn Vĩnh đem tới cho rất nhiều người, ông học được theo cách gì, học từ đâu và từ nhà trường nào vậy…?
… Với cách chú giải ngắn gọn, các bản dịch tác phẩm của La Fontaine (1621-1695), của nhà viết kịch Molière (1622-1673), của nhà văn Anatole France (1844-1924) đã được ông dẫn chứng, để làm những công trình như vậy chẳng còn ai làm được tốt hơn Nguyễn Văn Vĩnh.
… Trong khi dịch các giáo lý của nhà đạo đức học La Rochefoucault (1613-1680), ông ngại làm mất đi dù chỉ một chút hương vị của bản gốc, và khi dịch nhà văn, nhà triết học, nhà Khai sáng cách mạng Pháp Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), ông đã chăm chú theo sát cấu trúc câu chữ trong tiếng Pháp, cho tới từng đoạn văn vòng vo, uốn éo, thì ngược lại ông sẵn sàng làm cho câu văn dịch La Fontaine của mình mang một cách nói năng “nửa Pháp nửa Nam”, mà vẫn không xa rời giọng điệu của ngôn ngữ tiếng Việt.
Nhờ vào việc dùng nghệ thuật ngôn ngữ tinh tế, Nguyễn Văn Vĩnh đã đạt tới đỉnh điểm khả năng gợi lên cho kỳ hết tính độc đáo của bản gốc…
Nguyễn Văn Vĩnh thậm chí còn muốn công chúng tham gia vào cả các bài giảng do ông soạn về nhà toán học, vật lý học, nhà triết học Pascal (1623-1662), về Rousseau, về nhà văn, nhà bình luận văn học Voltaire (1694-1778).
Xin hãy xem các bài ông viết ở mục ‘Pháp văn tạp thái’ in trong Đông Dương Tạp chí năm 1913 từ số 2 trở đi. Các bài ở mục ‘Cổ kim văn hợp thái’ in vào những năm 1915-1918, các bài trong mục ‘Giáo dưỡng đạo lý’ in vào năm 1913, các số từ 15 trở đi, được trích từ các bài viết của các nhà đạo đức học cổ đại và tân thời Âu châu. Ở đây, người ta còn thấy các kiến thức triết học của các nhà hiền triết cổ đại giỏi nhất của nước Pháp, cũng được in trong năm 1913, các số từ 28 trở đi…
Chúng tôi xin chia sẻ đôi chút những suy nghĩ của mình với hậu thế, nhân ngày sinh của hai nhà văn hóa Nguyễn Văn Tố 5/6/1889 và Nguyễn Văn Vĩnh 15/6/1882.
Trân trọng!
Tannamtu.com
Nguyễn Lân Bình.