Thưa các quý vị và các bạn!
Tình cờ, cách đây 15 năm, trên Internet có một bài viết liên quan đến quá khứ lịch sử của tòa nhà được người Hà Nội xưa thường gọi là “Hồng Vân – Long Vân”, nằm trước Quảng trường “Đông Kinh Nghĩa Thục” bên bờ “Hồ Hoàn Kiếm”, Hà Nội.
Bài viết ngắn, kể lại ký ức của một người Hà Nội là cư dân của địa điểm lịch sử này vào những năm 30 của thế kỷ XX.
Tòa nhà chính trên Quảng trường này, là tài sản và là cơ sở xuất bản cuối cùng trong sự nghiệp văn hóa của dịch giả, nhà báo Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936).
Để giới thiệu với các quý vị và các bạn, những người yêu Hà Nội xưa, những người quan tâm đến con người và sự nghiệp của học giả Nguyễn Văn Vĩnh, tôi mạo muội xin phép được hiệu chỉnh kỹ thuật (câu chữ) của bài viết, giúp các thế hệ đi sau cảm nhận được tốt hơn những chi tiết được nêu trong bài.
Người viết bài ký ức này chắc chắn đã nhiều tuổi (không rõ đến hôm nay có còn không?), và đã di cư vào Nam sống trước 1954, nhưng vẫn đắm đuối với những kỷ niệm sâu đậm về Hà Nội, và về con người Nguyễn Văn Vĩnh.
Tôi thành thật xin lỗi tác giả bài viết vì không tìm được liên hệ. Tôi hi vọng khi bài viết này được giới thiệu trên truyền thông, tôi sẽ có thể nhận được phản hồi, hoặc từ những người thân của tác giả, hoặc từ các vị độc giả có nhiều hiểu biết khi nói về đề tài rất Hà Nội này.
Để thấy rõ được phong cách của tác giả bài viết lấy trên Internet, phần nào thể hiện cái hồn của tác giả khi viết, tôi xin được gửi tới các quý vị và các bạn đường link, đặt phía dưới của bài đã được hiệu chỉnh.
Ngoài ra, bằng sự thận trọng, cùng với những kiến thức ít ỏi nhưng có cơ sở của mình, tôi xin có một bài diễn giải, giúp các quý vị quan tâm hiểu rõ hơn nội dung của bài viết “Ngã Năm Hoàn Kiếm”. Bài viết mang tên: LỊCH SỬ NGÔI NHÀ ‘HỒNG VÂN – LONG VÂN’ TRÊN QUẢNG TRƯỜNG ĐÔNG KINH NGHĨA THỤC, BỜ HỒ – NÀ NỘI.
Bài viết sẽ được gửi tới các quý vị và các bạn sau một tuần, kể từ khi bài viết này được đăng.
Tôi thành thật mong muốn sẽ nhận được sự phản hồi của các quý vị và các bạn!
Xin cảm ơn!
Trân trọng!
Hà Nội, 7/1/ 2025
Nguyễn Lân Bình
(Chủ nhiệm trang tin Tannamtu.com)
NGÃ NĂM HOÀN KIẾM
“Ngã 5 Hoàn Kiếm”, nếu lấy ‘quán cóc đỏ’ làm trụ kim đồng hồ thì cung chỉ 9h00 giờ, ta thấy bốn cửa sổ lớn, đó chính là căn gác của nhà cụ Vĩnh (Nguyễn Văn Vĩnh-NVV) thời xưa. Phần cơi thêm trên sân thượng của ngôi nhà, mãi sau thời 1955 mới có. Nay tên chi không biết, xưa là Quảng trường “Place Bégrier” (Năm 1945, thị Trưởng HN là Trần Văn lai đổi thành “Đông Kinh Nghĩa Thục” – ĐKNT). Hướng này đối diện với bờ hồ Hoàn Kiếm, thì tẽ ra hai ngả . Còn lại, cung 12h00 là phố Hàng Gai. Cung phía 3h00 là cuối phố Hàng Đào. Cung phía 6h00 là phố Cầu Gỗ.
Theo người trong Nam, tôi gọi là “Ngã Năm Hoàn Kiếm”.
Trước năm 1955, cuối dãy số chẵn phố Hàng Đào là nhà số 102. Sau năm 1955, bị lấn chiếm ra dần dần… Cũng như mé trái phố Hàng Đào, số nhà 105 là cửa hàng bán Vải, treo con Cá Vàng bằng gỗ thếp vàng. Gia đình em trai của bà nội tôi ở đó. Tôi nhớ mang máng, có thể còn 3 căn nhà nữa số 107, 109 và 111. Kế đó là hông tường, diện tích đất bỏ trống, thiên hạ hay đái bậy ở nơi đó.
Sau ngày 9 tháng Ba năm 1945, nhóm những người bán sách lẻ đã xịt vôi bột lên khu đất để cất lên những xạp gỗ, họ dùng loại vải dầy cộm che làm mái. Sách khổ nhỏ có đủ loại, được in ấn ở các cơ sở khác nhau kéo dài từ Cửa Nam, qua ngõ Hội Vũ, rồi chạy qua nhà Minh Sinh trồng răng, cung cấp mang lên nơi bán cứ 2 tiếng đồng hồ/lần. Dãy 6h00 trong hình ảnh là mảng lấn chiếm để làm thành những cửa hàng – coi nông choèn (nhỏ và hẹp).
Cuối năm 1945, báo chí đăng tin: “De Gaulle” (vị tướng Pháp – Tổng thống) nói rằng, phải “Lấy lại Đông Dưong”. Mấy lời này đã gây phẫn nộ cho người dân quanh vùng Hà Nội. Qua thời gian giữa năm 1946, đâu đâu mọi người cũng nghe: “Thối quá! Của nó chó đâu mà đòi lấy lại?!”. Nhiều nước trên thế giới nên lấy sự việc này làm bài học. Cũng như Trung Quốc tuyên bố Hoàng Sa – Trường Sa là của Tầu- Điều này trực tiếp gợi lòng phẫn nộ từ người dân Việt.
NHÀ của cụ VĨNH.
Đầu ngõ Hàng Hành, có một biệt thự, tường xây dày lắm, đó là của một gia đình gốc Tầu. Liền kề là nhà của cụ Vĩnh, ăn xuyên suốt qua đầu phố Hàng Gai. Mé bên phải cụ cho thuê cả 2 tầng, lầu để ở và tầng dưới là hiệu may “TÂN MỸ tailleur”- Số 3 Quảng trường “Place Négrier” – Giữa ngôi nhà là cầu thang lên lầu trái, cụ Vĩnh giữ lại, làm văn phòng cho tòa báo của cụ. Dưới nhà cho thuê là cửa hàng bán tơ lụa nội địa mang tên “ÍCH LỢI”.
Trên sân thượng, cụ Vĩnh cho dựng một gian nhà lá dài, chiếm khoảng nửa sân, mé bên trái sân, cụ để trống. Một hôm, buổi chiều lên hóng gió mát, thấy căn nhà lá đổ sụp, mục nát, có mấy con rết chạy ra, cụ sợ quá, từ dó hết dám lên nữa.
Mé bên trái lầu hai của tòa nhà nhìn ra Quảng trường “Place Négrier”, cụ Vĩnh giữ lại làm văn phòng cho Tòa báo Trung bắc Tân Văn. Thời ấy, tòa nhà chỉ có hai tầng còn sân thượng để không.
Trọn vẹn tầng dưới, tính từ góc phố Hàng Gai đến giữa tòa nhà, cụ cho cửa hàng tơ lụa nội địa thuê mang tên Ích Lợi. Mé bên phải nhà số 3 “Place Négrier” cũng cho thuê. Chính giữa ngôi nhà, có năm bậc bước lên thềm nhà. Cửa hàng may âu phục và bán hàng len dạ nhập khẩu từ Anh, Pháp mang tên “Tân Mỹ tailleur”. Cũng tại đây, phía bên phải, cụ cho bà tôi thuê để ở.
Năm 1935, có lần tôi đã mò lên gác mé trái, tôi gặp cụ Vĩnh, khoanh tay cúi chào. Cụ hỏi:“Cháu tìm ai?”. Tôi thưa:“Cháu tìm bác Giang!” (con trai thứ hai của NVV). Cụ lại hỏi:“Cháu tìm bác Giang làm gì?”. Tôi trả lời: “Bác Giang hay cho cháu kẹo!”. Cụ bảo:“Bác Giang đi vắng rồi!”. Nói rồi cụ xoa đầu tôi và hỏi tên, tuổi…, rồi cụ lại nói: “Cháu ngoan, chịu khó chăm học nhé. Ông không có kẹo, nhưng ông cho cháu mấy quyển sách, mang về, cất đi nhé. Mai kia lớn lên để đọc!”.
Cuối 1946, nhà tôi đi tản cư vào Đông Bình, Mỹ Đức, Hà Đông. Và đến năm 1947, bà tôi lấy ra đầy đủ mấy cuốn sách hồi xưa do cụ Vĩnh cho, tôi tha hồ đọc, nào: “Ba Người ngự lâm pháo thủ”, rồi “Gil Blas de Santillane”, cả “Mai nưong lệ cốt” và “Miếng da lừa”.
Gần đây, tôi đọc trên mạng lại nhớ tới bác Dương. Thời 1949-50. Có lần bố tôi bảo tôi đến nhà bác Dưong (Nguyễn Dương- Con trai thứ ba của NVV) chở mấy thùng lọ thủy tinh nhỏ đẹp, đưa tới tiệm thuốc tây để giao, bán cho người ta lấy tiền. Bác Dương dặn tôi: “Cháu Nói với bố, cứ giữ tiền mà tiêu, khỏi phải mang lại nhà bác mất công đi xa mà chẳng bõ bèn gì!”.
Nhớ lại thời xa xưa ấy, ông bà tôi thường nhắc tới cụ Vĩnh, như một người chăn dắt dân Việt tới chỗ quang vinh, cũng giống như cụ Cử Can (Lương Văn Can). Bà tôi còn nói: “Mua được căn nhà số 4 phố Hàng Đào, cũng là – do bà gặp được cụ Cử Can, xin mua lại đấy, kẻo ít nữa, bọn Tây nó kiếm cớ, nó tịch thu mất”.
Chắc cũng vì mối liên lạc với ĐKNT từ hồi xưa, mà gia đình tôi thuê được ¾ căn nhà của cụ Vĩnh, lập ra hai tiệm may âu phục và bán vải len dạ, với hàng tơ lụa, vải the của nội địa….
=========
Biên tập kỹ thuật và chú thích trong ngoặc đơn: Nguyễn Lân Bình
Bài gốc của tác giả bài viết “Ngã Năm Hoàn Kiếm” trên Interrnet:
