Thưa các quý vị và các bạn độc giả!
Năm 2017, website Tannamtu.com đã giới thiệu nguồn gốc của hoạt động dịch thuật do Nguyễn Văn Vĩnh khởi xướng giai đoạn đầu thế kỷ 20, tuy nhiên, do chúng tôi mới tham gia vào Facebook, nên đã có một số bạn quan tâm và muốn được hiểu hơn đề tài này. Chúng tôi xin được giới thiệu lại một lần nữa với các quý vị và các bạn!
Trân trọng!
Nguyễn Lân Bình
HỘI DỊCH SÁCH BẮC – KỲ
(Đăng Cổ Tùng Báo, ra ngày 25/7/1907)
Việc này không phải nói lôi-thôi nữa, ai là người có trí cũng biết cả là việc hay, vậy bản-báo cũng không phải kể những cái nhẽ hay ấy nữa.
Và cái việc: người An-nam nên lấy chữ Quốc-ngữ làm quốc văn, thì độ này Nhật-báo và diễn-thuyết ai cũng đã bàn cả.
Nay có mấy ông định lập ra, thì chắc thế nào các Quí-khách ai nghe thấy cũng sẽ vào dúp các ông ấy.
Chúng tôi dám quyết trước rằng: cái số những ông sáng lập ra Hội này, đến đời sau sẽ coi như một cái bia các ông khai sự học mới ở nước ta.
Vậy bản-báo vào cái tờ đạt sau này, xin các Quí-khách mỗi ông đem tâm vào dúp hộ Hội dịch sách.
* * *
Hà-nội, ngày 15 tháng sáu năm đinh-mùi.
Kính trình ngài,
Chúng tôi có định lập ra ở Bắc-kỳ một hội, để dịch ra tiếng bản-quốc các sách hay của Đại pháp và của nước Tầu.
Chúng tôi dám phiền đến Ngài, là chắc đã biết Ngài cũng tin như chúng tôi rằng: sự dịch sách có ích lợi cho dân ta lắm, cho nên ở tờ đạt này, cũng không phải kể hết các nhẽ nữa, (vả những nhẽ ấy, đến hôm hội-đồng xin giảng giải để các quan đều nghe cả), chắc thế nào Ngài cũng vào dúp chúng tôi một chân, nhưng xin nhờ Ngài giảng dụ điều hay ấy, cho các ông thân-thuộc cùng bạn hữu ngài cũng biết, thì sự này mới nên việc nhớn được.
Các quan lớn thì chúng tôi cũng mong ở như lòng ái-quốc thương-dân của các quan lắm. Chắc rằng thế nào các quan cũng dùm dúp cho, mà vào hội chúng tôi, hoặc để quản-trị hội, hoặc để dục lòng kẻ khác.
Chúng tôi xin trình trước với các quan rằng: hội này chúng tôi mở ra là thực hợp ý Nhà-nước, vì Nhà-nước bây giờ cũng hết lòng sửa đổi sự học. Chớ hội chúng tôi không có ý gì ngạo phép, xin các quan đừng ngại.
Các quan cai-trị dân, một tiếng nói bằng trăm nhẽ bàn của chúng tôi, nếu các quan dúp cho thành công quả này, thì cái phúc để lại muôn năm, đời sau dân nước Nam có được nhiều sách mà học, mỗi ngày tư tưởng một giộng ra, làm ăn buôn bán mỗi ngày một khôn khéo ra, cũng sẽ nhớ đến rằng: vì có các quan dúp vào bây giờ.
Sự dịch sách dẫu chẳng trước thì sau cũng sẽ có. Các quan bây giờ đứng lên sáng lập ra, chẳng hơn là, để mai sau con cháu lại trách các quan đời này không vội làm sự hay, dư!
Các điều-lệ hội, thì chúng tôi đã thảo rồi, xin đến ngày 4 aou^t 1907 là ngày chủ-nhật, 26 tháng sáu ta, đúng hai giờ chiều, mời các ngài lại họp ở hội Trí-tri, phố hàng Quạt số 59 ở Hà-nội, chúng tôi sẽ xin trình các ngài để các ngài sửa lại. Nay hãy xin kể qua mấy điều cốt nhất, để các quan xét.
Hội-viên thì phân ra làm ba hạng:
- Một hạng gọi là biên-tập-hội-viên, đóng đồng-niên một đồng, nhưng phải tình-nguyện với hội, mỗi tháng dịch ra bao nhiêu trang giấy, tháng nào cũng phải có;
- Một hạng gọi là chợ-dịch-hội-viên, đóng đồng-niên 3 đồng, thì thỉnh thoảng lúc nào dảnh, hoặc lúc nào có việc gì hay, phải dúp vào một việc, nhưng mỗi năm ít ra cũng phải dúp một lần;
- Một hạng gọi là Tán-thành-hội-viên, đóng năm đồng, thì muốn sẵn lòng dúp lúc nào cũng được, không thì thôi.
Mỗi tháng các Hội-viên hạng-nhất làm được bao nhiêu việc, sẽ in ra một tập để gửi cho cả các Hội-viên ba hạng cùng xem.
Những ông coi việc dịch thì tùy ý mình mà trọn, hoặc dịch sách Pháp, hoặc dịch sách Tầu, đã trọn rồi thì cứ mỗi tháng phải đủ phần việc, trừ ra khi nào có sự ngăn chở quá thì phải có giấy trình Hội-đồng.
Hội sẽ cử một ông, hoặc sẽ thuê một ông trưởng thư-ký, để thu bài mà in ra, rồi gửi đi cho các hội-viên cho đủ.
Sau này xin gửi ba cái sổ, để nhờ ngài biên dúp những tên các ông quen ngài mà muốn vào chân sáng-lập Hội-dịch-sách.
Ông nào muốn vào hạng nào xin ông ấy ký vào trương ấy, rồi nhờ ngài gửi cả về trước ngày 26 tháng ta này cho M. Vĩnh, 39, rue des Pavillons-noirs (phố Mã Mây hiện nay. B/t), hãy tạm nhận để trình Hội-đồng.
Đến hôm ấy, hễ ông nào thong thả thì xin quá bước lại chỗ hội-đồng, để dúp bàn thể-lệ và cử mấy ông hãy tạm thay mặt Hội để xin phép và ký sổ điều-lệ.
Việc này là việc hay cho nước ta, xin ngài khẩn khoản cho, mà ngài có bận việc quá, xin nhờ ngài giao hộ cho ông khác có thể dúp được chúng tôi thì xin đa-tạ quá.
Nay kính trình,
MM. Đỗ-văn-Tâm, Hiệp-biện-đại-học-sĩ;
Trần-văn-Thông, Đốc-học tràng hậu-bổ;
Lương-văn-Can, Giáo-trưởng Đông-kinh-nghĩa-thục;
Nguyễn-Liên, Tham-biện, chủ hội Trí-tri;
Đỗ-Thận, Hội-viên thành-phố Hà-nội;
Bùi-đình-Tá, Giáo-trưởng tràng Thái-hà;
Đào-văn-Sử, Giáo-trưởng tràng hội Trí-tri;
Phạm-văn-Hữu, Giáo học tràng Sư-phạm;
Phạm-xuân-Tuyết, Thông-phán tòa Đốc-lý Hà-nội;
Hàn-thái-Dương, Chủ bút Đại-việt-tân-báo;
Nguyễn-văn-Vĩnh, Chủ bút Đại-nam-đăng-cổ-tùng-báo.
(Chép lại nguyên văn từ tờ báo gốc xuất bản ở Hà Nội 27/7/1907 gửi cho ngài Đốc lý TP Hà Nội).
Nguyễn Lân Bình
———————————
HỘI DỊCH SÁCH
(Đăng Cổ Tùng Báo, ra ngày 8/8/1907)
Hôm chủ-nhật mới rồi ở hội Trí-tri ước trừng 300 người lại họp, để lập một Hội dịch-sách. Cả Nam-định, Bắc-ninh và mấy tỉnh khác cũng có người về. Quan Hiệp-biện Đỗ-văn-Tâm làm Trưởng Hội-đồng. Ông Nguyễn-văn-Vĩnh có đọc một bài diễn thực giài về chữ quốc-ngữ, và sự nên dùng chữ ấy làm quốc-văn. Sau rồi ông ấy có đọc cả điều-lệ để các quan xét. Mấy ông cũng có xin đổi một vài chỗ, thì bây giờ cũng đương sửa lại theo những lời bàn lúc hội-đồng. Khi nào sửa xong, sẽ nói vào báo để ai ai đều biết.
Bàn xong điều-lệ rồi, ông Vĩnh có xin với hàng Hội, hãng tạm cử lấy năm ông để thay mặt hội sửa điều-lệ, ký điều-lệ và làm giấy xin phép quan trên. Hàng hội đã định giao cho 11 ông thủ-xướng cử lấy năm ông ấy.
Hiện bây giờ đã được 148 ông ký vào hạng tán-thành; 120 ông ký vào hàng chợ-dịch, 13 ông ký vào hàng biên-tập.
Hạng biên-tập thì hàng-hội đã định rằng ông nào muốn vào hạng ấy thì mình định dịch sách gì, lúc nào thành hội sẽ có đại Hội-đồng, phải đến khai với hội và làm một bài diễn để tỏ ra sách mình dịch có ích như thế nào.
Còn như những bài dịch thì cả biên-tập cả chợ-dịch tất nhiều bài lắm, in không sao hết được cả, thì hàng-hội có xin đặt một Hội-đồng để xét trước xem những bài nào Hội-đồng cho là hay hơn mới in ra. Đây là nói qua, rồi những cách thức dịch với cách in sẽ có điều-lệ riêng.
Ông nào chưa kịp vào chân sáng-lập thì hạn từ bây giờ đến mồng một tháng tám ta ai muốn vào Hội cứ viết giấy cho M. Vĩnh, 39 rue des Pavillons noirs Hà-nội. Ông Vĩnh hãy tạm thu nhận những giấy ấy, rồi trình hàng-hội sau.
Đến kỳ báo sau xin vào bài diễn-thuyết của ông Vĩnh và xin nói qua những điều-lệ định thế nào để những các ông ở xa, không đến Hội-đồng cũng được biết.
Chép lại nguyên văn từ tờ báo gốc xuất bản ở Hà Nội 27/7/1907
Nguyễn Lân Bình