(Nhân ngày sinh lần thứ 140 học giả Nguyễn Văn Vĩnh 15/6/1882 – 15/6/2022)
Thương nhớ một Người Nam mới (Tân Nam Tử) đầu tiên của dân tộc, kính trọng sâu sắc một con người kiên cường trong cuộc chiến xây dựng bản sắc văn hóa riêng cho đồng bào mình, nhà văn Hoàng Minh Tường (1948), tác giả của cuốn tiểu thuyết lịch sử danh tiếng Thời của Thánh thần (2008) và tiểu thuyết hiện đại Gia phả của đất (2013) đã có những tâm sự lắng đọng khi nghĩ về con người và sự nghiệp của Nhà báo, Nhà hoạt động văn hóa kiệt xuất Nguyễn Văn Vĩnh như thế này:
“Có một Người mà lẽ ra năm nay, dịp này, hàng triệu người trên thế giới, những ai biết đọc chữ Quốc ngữ, được thụ hưởng di sản từ ông, rất nên tưởng nhớ đến ông, nhân 140 năm ngày ông ra đời… Con người viết hoa ấy là học giả, nhà văn hoá lớn Nguyễn Văn Vĩnh.
… Hơn một trăm năm qua, rất nhiều giấy bút đã viết về ông. Một con người kỳ tài. Một thân phận bọt bèo quê gốc từ làng đồng chiêm Phượng Vũ, xã Phượng Dực, Thường Tín, Hà Đông, tám tuổi đi chăn bò trên đê sông Hồng, rồi đi kéo quạt thuê, nhưng nhờ thiên tư siêu phàm, trí óc thần đồng, mà mười bốn tuổi đã đỗ đầu trường thông ngôn bản xứ, mười lăm tuổi đã khởi nghiệp, trở thành thư ký Toà sứ Lao Cai, rồi Toà sứ Kiến An, Bắc Ninh, Toà đốc lý Hà Nội…”
Trở lại gần trăm năm trước, có một người học trò, một người từng chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nguyễn Văn Vĩnh, vì nhờ được tiếp cận và làm việc trong toà báo của ông từ thủa thiếu thời, mà người đó đã thoát ra khỏi cái cuộc sống u mê không định hướng, rồi trở thành cây viết nổi tiếng của làng báo Việt Nam, của văn học Việt Nam, đó là nhà văn, nhà tình báo Vũ Bằng (1913-1984).
Trong một bài viết về Nguyễn Văn Vĩnh đăng trên một tờ báo ở Sài Gòn từ năm 1970, nhà văn Vũ Bằng đã từng tâm sự:
“… Ấy vậy mà cái người yêu mến, thương tiếc đó không phải đã xướng xuất ra những tư tưởng khả dĩ làm thay đổi cách cảm xúc và nghĩ ngợi của một thế kỷ hay của cả một dân tộc. Cái mà ông đứng làm tiêu biểu một cách rõ rệt, đó là một phương pháp; mà phương pháp đó cũng không phải ông tạo ra đâu; nhưng chính là do sự kết hợp của nhiều đức tính thượng đẳng và bác tạp; đồng thời, ông lại còn đem khuếch trương phương pháp đó ra làm cho nó hoàn bị, luôn luôn có những kết quả mới mẻ; ông đem cá tính của ông hòa trộn vào phương pháp đó và truyền cho nó một vẻ đẹp lạ lùng.
Sự hòa hợp thân mật và việc đem ứng dụng phương pháp đó – phương pháp truyền bá chữ quốc ngữ và mang cái tinh thần của người Việt Nam cho người Pháp coi và mang cái tinh thần Pháp cho người Việt Nam biết – đã làm cho Nguyễn Văn Vĩnh có một công lao đặc biệt.
… Sống với một hoài bão lớn lao, lại mang trong mình không biết bao nhiêu lo âu sầu não, một người không phải Nguyễn Văn Vĩnh tất nhiên phải có lúc nản chí mà đi tìm nghề khác hay nhất thời tạm bỏ cuộc đấu tranh để “chờ một cơ hội khác”. Nguyễn Văn Vĩnh không bao giờ thế. Hiểu theo đúng nghĩa chữ “chiến sĩ”, tôi dám nói rằng Nguyễn Văn Vĩnh quả là một chiến sĩ trung kiên với lý tưởng, không bao giờ biết mệt, tranh đấu bằng đủ các cách, bằng chính trị, bằng cách mạng nhưng bao giờ khí giới của ông cũng chỉ là ngòi bút…” (1)
Vâng, điều mà Vũ Bằng chia sẻ về sự hiểu biết của mình về Nguyễn Văn Vĩnh ra đời sau 34 năm kể từ khi một nhân sĩ gạo cội, một mẫu người có tính khí gai góc đặc chất Quảng Nam, nổi tiếng trong làng văn hoá Việt Nam thời thuộc Pháp, một kiểu người luôn trần trụi và khe khắt trong việc công nhận kẻ khác, đó là Phan Khôi (1887-1959), ông càng không thể dè dặt để bình luận về Nguyễn Văn Vĩnh, ông từng viết về Nguyễn Văn Vĩnh ngay sau khi Nguyễn Văn Vĩnh không còn vào cái năm 1936 rằng:
“… Nói từ trong con tim nói ra, tôi có phục ông Nguyễn Văn Vĩnh thật. Tôi phục ông ở chỗ có chí tự lập, ở chỗ không mộ hư vinh. Tôi ưa ông nhất là tại cái điểm thứ hai nầy. Kể trong ba bốn mươi năm nay, cả Bắc Kỳ, ông nào có máu mặt cũng chạy cho được cái Bắc Đẩu bội tinh, cái Hồng lô tự khanh, cái Hàn lâm gì đó, cùng không nữa cũng đồng kim tiền, chiếc kim khánh. Chỉ một mình ông Vĩnh, muốn có thì giống gì mà chẳng có, nhưng ông đã chẳng có gì cả, ông chỉ là bạch đinh. Tấm lòng nguội lạnh đối với hư vinh ấy đã đưa ông lên làm tiêu biểu cho bạn trẻ chúng ta sau nầy.
Trong con mắt tôi, ông Nguyễn Văn Vĩnh là một trang hào kiệt, Mạnh Tử có nói: “Đến như kẻ sĩ hào kiệt thì dù không có Văn Vương cũng dấy lên”. Trong câu nói ấy thấy người hào kiệt đầy cái khí phách tự lập, đúng như cái khí phách của ông Nguyễn Văn Vĩnh chúng ta…” (2)
Vậy điều mà Phan Khôi nhìn nhận về Nguyễn Văn Vĩnh, liệu có phải là sự vị nể của một kẻ đồng môn không? Hay có phải là một sự tán dương để bù lại những ý kiến ‘hạ thấp’ ông ở vài ba khía cạnh trong cái sự nghiệp văn hoá khổng lồ, vì hai người có cùng tư tưởng cấp tiến ngày nào không?
Nửa thế kỷ sau, để công bằng hơn, xin mời các quý vị và các bạn đọc những nhận xét của kẻ hậu sinh sau ý kiến của Phan Khôi về Nguyễn Văn Vĩnh ngày nào. Kẻ hậu sinh là nhà báo Lê Minh Quốc (1959), đồng hương của Phan Khôi, đã kết luận dứt khoát trong một bài viết của mình đăng trên tạp chí ‘Người làm báo Đà Nẵng, số Xuân Đinh Dậu 2017’ như thế này:
- Nguyễn Văn Vĩnh, nhà báo đa tài, xuất chúng.
- Nguyễn Văn Vĩnh, dịch giả tài năng.
- Nguyễn Văn Vĩnh, nhà báo có nhiều cái nhất.
- Nguyễn Văn Vĩnh, một nhân cách cao cả. (3)
Lại xin được ngược lại lịch sử khi Nguyễn Văn Vĩnh qua đời, một nhân sĩ gạo cội khác mà sau này là người nổi tiếng trong làng khoa học xã hội ở Việt Nam thời hiện đại, là nhà nghiên cứu, nhà giáo Trương Tửu (1913-1999) đã nhìn nhận về Nguyễn Văn Vĩnh ra sao từ khi ông ta mới ngoài 20 tuổi?
“… Ông Nguyễn Văn Vĩnh là một trong những người hiếm có mà hoài bão được phụng sự bằng một tài học xuất chúng và một nghị lực tinh anh.
Cuộc đời oanh liệt của ông, một tay ông tạo nên trong một hoàn cảnh dễ tiêu trầm những chí khí ngang tàng.
Ngờ đâu mấy năm gần đây, ông nhẫn nại chịu thua số mệnh – cái số mệnh tàn bạo nó muốn rằng những thân thể vẫy vùng ngoài lệ thường, phải chịu những gian lao bi đát…
Nhưng chịu thua nó trong nhân sinh, ông thắng nó trong lịch sử, Thân ông chết, danh ông không chết!
Với những sự nghiệp của ông ở các địa hạt văn học, báo chí, chính trị, quốc dân đã xếp thành chiếc thang, để ông thong dong leo lên đài “bất tử”…”
Chúng ta có thể trích dẫn vô vàn những sự hiểu biết cao quý và đắt giá nằm trong tâm khảm của nhiều thế hệ người Việt Nam ở mọi lứa tuổi, mọi thành phần chính trị khi nói về Nguyễn Văn Vĩnh, chúng ta cũng không phải e ngại để tỏ ra khiêm tốn hay thận trọng khi bàn về ông, vì ở ông chỉ có… Sự thật! Đây chính là điều mà những kẻ đố kị đã ra sức che đậy hoặc né tránh, nhằm phục vụ cho tư tưởng độc tôn, nhất là khi chúng ta chứng kiến quan điểm của nhà sử học được xã hội hôm nay vinh danh là hàng đầu, khi ông nhận định về Nguyễn Văn Vĩnh:
“… Theo tôi nghĩ, nhiều mặt đã rõ ràng, cụ thể như: Nguyễn Văn Vĩnh là nhà Trí thức Tân học, điều này rất rõ. Nguyễn Văn Vĩnh là một trong những ông tổ của Nghề báo mang tính hiện đại ở Việt Nam, Nguyễn Văn Vĩnh là một Nhà dịch thuật được gọi là trứ danh! Nguyễn Văn Vĩnh là người phát triển chữ Quốc ngữ để có nền Văn học chữ Quốc ngữ.
Tôi thấy những đánh giá này không ai có thể phủ nhận được. Tuy nhiên, chỉ dừng lại ở đây là chưa thỏa đáng, hoàn toàn chưa thỏa đáng. Cần nhìn nhận bao quát hơn về toàn bộ con người và sự nghiệp của ông. Chúng ta cần đặt ông trong hoàn cảnh lịch sử khi ông tồn tại… Nguyễn Văn Vĩnh cần phải được tôn vinh ở vị trí xứng đáng hơn nhiều.
Theo tôi, cái cống hiến lớn nhất của Nguyễn Văn Vĩnh trước tiên đó là tư tưởng, ông và Phan Chu Trinh là những Nhà Tư tưởng Dân chủ đầu tiên ở Việt Nam. Hai ông đã tiếp thu rất sớm tư tưởng Dân chủ ở phương Tây. Cách vận động tư tưởng Dân chủ của Phan Chu Trinh đã thấm vào Việt Nam nhưng qua con đường Văn hóa của Nguyễn Văn Vĩnh nó thấm sâu hơn vào lòng người.
Tôi đánh giá rất cao Nguyễn Văn Vĩnh về phương diện này, ông là một trong những Nhà Tư tưởng Dân chủ có tính khai sáng ở Việt Nam. Ông có con đường riêng của mình nhằm truyền bá Tư tưởng Dân chủ đó, thiên về phương diện Văn hóa. Văn học và Văn hóa bao giờ cũng đi sâu vào lòng người hơn!”
Nhân kỷ niệm 140 năm ngày sinh của dịch giả, nhà báo Nguyễn Văn Vĩnh, chúng tôi xin có đôi dòng về một con người mà dù có là bao nhiêu thời gian trôi đi, dù có bao nhiêu những chiêu thức để né tránh của các hệ tư tưởng nắm quyền, nhưng chắc chắn, lịch sử và nhân tâm của những người Việt Nam chân chính, vẫn sẽ luôn biết ơn sự có mặt của ông trên cõi đời này, vì càng suy ngẫm, càng thấy rõ: Ông thực sự là ‘Người Công dân vĩ đại’ đúng với cách vinh danh của thế hệ cùng thời với Nguyễn Văn Vĩnh!
Trân trọng!
Tannamtu.com
NGUYỄN LÂN BÌNH
Tham khảo
- https://trieuxuan.info/tuong-nho-mot-bac-thay-quan-thanh-nguyen-van-vinh
- https://vi.wikisource.org/wiki/%C3%94ng_Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_V%C4%A9nh_trong_con_m%E1%BA%AFt_t%C3%B4i
- https://leminhquoc.vn/the-loai-khac/tac-pham-cua-ban-be/3851-nha-bao-nha-van-ky-tai-nguyen-van-vinh.html
Ghi chú:
Đầu đề bài viết được chúng tôi lấy từ ý tưởng của nhà văn Hoàng Minh Tường.