VÌ SAO NGUYỄN VĂN VĨNH QUYẾT TÂM LÀM SÁCH TỪ HƠN 100 NĂM TRƯỚC?

(Loạt bài đăng nhân ngày sinh lần thứ 140 của học giả Nguyễn Văn Vĩnh)

Thưa các quý vị và các bạn!

Năm 1900, khi Nguyễn Văn Vĩnh mới 18 tuổi, ông đã say mê với các cuốn sách triết học, chính trị xã hội học của các danh nhân phương Tây như: J.J. Rousseau (1712-1778), Montesquieu (1689-1755)hay Helvétius (1715-1771). Ông đã bạo dạn dịch những phần nội dung mà ông ý thức được trong các tác phẩm kinh điển đó sang chữ quốc ngữ, để đàm luận với các bậc cao nhân có học ngày đó.

Chưa đến 30 tuổi đời, ông đã bắt tay vào việc dịch cuốn Truyện Kiều của Nguyễn Du từ chữ Nôm ra Quốc ngữ, ông cho xuất bản lần đầu tiên năm 1913 vì ông cho rằng, đa phần người dân không biết chữ Nôm.

Năm 1909, ông cùng người bạn thân của mình là Phan Kế Bính (1875-1921), dịch từ chữ Hán ra chữ Quốc ngữ, và xuất bản cuốn truyện dã sử nổi tiếng Trung Hoa của La Quán Trung (1330-1400), là Tam Quốc Diễn Nghĩa, cũng vì cho rằng, chữ Hán rất ít người đủ khả năng để đọc hiểu tác phẩm này.

Những năm Nguyễn Văn Vĩnh ở độ tuổi 40, ông đã mải miết dịch hàng loạt các tác phẩm văn học kinh điển của phương Tây, và xuất bản thành chuyên mục được đặt theo ý thức là Âu Tây Tư Tưởng.

Tất cả những nỗ lực‘bất quện’ đó (cách nói của Vũ Bằng 1913-1984), Nguyễn Văn Vĩnh đều hướng đến mục đích duy nhất: Khai sáng cái sự hiểu cho đồng bào, năng cao cái sự biết cho người dân, và phát triển nền dân trí phổ thông, hướng xã hội tìm đến cuộc đời tự do với một nền dân chủ nhân văn và tiến bộ.

Thật tuyệt vời, vì sự nghiệp xuất bản sách của Nguyễn Văn Vĩnh sau nhiều thập niên ở nửa đầu thế kỷ 20 nhìn lại, xã hội đã không thể gọi khác, là Ngành xuất bản.

Việc thể chế xã hội hôm nay có coi Nguyễn Văn Vĩnh là người đầu tầu khai phá Ngành Xuất bản Văn học chữ Quốc ngữ hay không, thực sự không quan trọng, bởi lẽ những gì Nguyễn Văn Vĩnh đã làm, đã để lại trong lĩnh vực dịch thuật, in ấn, báo chí và xuất bản từ đầu thế kỷ 20 nó vẫn còn nguyên, không phải chỉ còn nguyên các ấn phẩm là vật thể, mà nó còn nguyên các giá trị phi vật thể trong lịch sử, tư tưởng và văn hoá!

Noi theo nhiều đơn vị xuất bản trong vài năm qua, đã liên tục tái bản những ấn phẩm của Nguyễn Văn Vĩnh, tháng Sáu năm nay, Nhà Xuất bản Hà Nội kết hợp với Công ty Trường Phương chuẩn bị cho ra mắt trọn bộ, bộ tiểu thuyết Ba Người Ngự Lâm Pháo Thủ của nhà văn Pháp A. Dumas cha, theo đúng mẫu mã, bản dịch xuất bản lần đầu tiên của Nguyễn Văn Vĩnh tại Hà Nội năm 1927.

Để làm tốt việc giúp các thế hệ hôm nay không bỡ ngỡ khi tiếp cận với cuốn sách, với nhân thân người dịch và với đôi ba sự khác biệt về cách viết, cách hành văn của chữ Quốc ngữ cách đây cả trăm năm, Ban Biên tập Tannamtu.com, đã nhận được đề nghị từ NXB Hà Nội, mong muốn chúng tôi hợp tác, dựng lời dẫn cho cuốn sách Ba Người Ngự Lâm Pháo Thủ do Nguyễn Văn Vĩnh dịch.

Khi thực hiện công việc này, chúng tôi nhận ra một thực tế, rằng cái nguyện vọng phải được gọi là ‘vĩ đại’ của Nguyễn Văn Vĩnh từ hơn một trăm năm trước, khi ông mơ có một nền xuất bản in bằng chữ viết tiếng mẹ đẻ ở cái Tổ quốc ‘Nhà quê’ của mình (Cách tự nhận của Nguyễn Văn Vĩnh), đã được ông thổ lộ trần trụi khi phát biểu tại buổi lễ thành lập ‘Hội Dịch sách’ ở Hội quán Trí tri số 47 phố Hàng Quạt, ngày 4/8/1907 (Lúc đó ông 25 tuổi), và được đăng lại toàn văn trên tờ báo in bằng tiếng Việt đầu tiên ở Bắc Kỳ Đăng Cổ Tùng Báo, số ra ngày 15 và 22/8/1907 ở Hà Nội, hôm nay ‘bỗng’ trở thành hiện thực ra sao?!

Đoạn vào đầu bài phát biểu của Nguyễn Văn Vĩnh được trình bày như sau:

“Ở thế-dan này, xem trong các nước, phàm nước nào đã gọi là nước văn-minh, là cũng có văn-chương riêng cả, tiếng nói thế nào, chữ viết như thế. Mà cái văn-minh người ta cũng ở đó mà ra, vì chữ có là ảnh tiếng nói thì mới dùng để chuyển sự hay đi trong nước ai ai đều đọc được cả. Cách chuyền tư-tưởng đi có hai cách: một là lấy miệng mà nói, thì chỉ ai đứng nghe nói thì nghe được mà thôi, mà nói xong nhời nói có thể quên đi được.

Một cách nữa là nghĩ điều gì hay, làm ra sách thì tư-tưởng chuyển đi được xa, mỗi quyển sách in ra nhiều người đọc được, mà không đọc khi này, đọc khi khác, có nhãng lại có thể đọc lại được.

Chữ viết mà giống tiếng nói, thì một người viết một quyển sách, in ra bao nhiêu quyển, đã hình như nhân cái miệng mình ra bấy nhiêu lần, vì mỗi người mua một quyển sách ấy, mà đọc thì cũng như là thay mình đứng mà nói. Sách chuyền được đi nhiều tư-tưởng mới càng ngày càng rộng ra được, bàn soạn mỗi ngày một rành mạch ra, vì hễ có ít người xem tất ít người bàn soạn nhời nói của mình.

Người làm sách ít khi gặp người bẻ bác thì nghĩ cũng không được chín bằng người viết ra một câu vạn ức con mắt nhìn vào, bẻ bai thóc mách.

Các nước người ta văn-minh là do ở như đấy. Như nước Nam ta có học hành đã mấy nghìn năm nay, mà tư-tưởng vẫn hẹp hòi, người vẫn ngu dốt, cũng vì tại đi học chữ mượn. Một người cầm quyển sách mà có hiểu ra nữa, thì cũng là chỉ hiểu lấy một mình, nữa huống chi là lõm bõm chữ biết chữ không. Mà sự không hiểu ấy, cũng không phải là tại ngu độn gì…”

Thưa các quý vị và các bạn!

Thật hãnh diện khi hôm nay, tất cả chúng ta được chứng kiến, cái ý tưởng của Nguyễn Văn Vĩnh từ đúng 115 năm trước về một ngành xuất bản, về một nền báo chí, và về chữ viết văn hoá cho một dân tộc ‘Nhà quê” đã trở thành hiện thực!

Việc kẻ nào đó cố tình không nhận ra điều này, chính kẻ đó đã và sẽ thấy bứt rứt cho đến khi sang thế giới khác…

Ngày 20/10/2017, trên tờ báo mạng Zing, đã có một bài ca ngợi những người phụ nữ làm công việc xuất bản, điều này đã làm cho chúng ta liên tưởng rằng, hình như ngày xưa, Nguyễn Văn Vĩnh khi phát động công cuộc cách mạng này, hẳn ông không tưởng tượng được, rằng hậu thế lại có đông đảo những người ‘đồng nghiệp’ với ông là… Con gái?!

Nhân dịp ngày sinh lần thứ 140 của học giả Nguyễn Văn Vĩnh, chúng tôi xin trân trọng nhắc lại những ý kiến của một số nữ ‘đồng nghiệp’ hậu thế, tâm sự về cái nghề xuất bản nó khó nhọc ra sao? Nó đáng quý đến mức nào?!

Đồng thời cũng để chúng ta không còn ngạc nhiên, rằng vì sao, ngày ấy Nguyễn Văn Vĩnh lại tâm huyết đến tận cùng trong việc theo đuổi cái lý tưởng, cái sự nghiệp làm văn hoá của mình?!

Chắc chắn, những tâm sự này của các cô gái nêu trong bài viết của báo Zing, như những nén hương thành thật gửi tới bậc tiền bối về xuất bản và báo chí Nguyễn Văn Vĩnh, nhân ngày ông sinh ra ở trên đời này 15/61882 – 15/6/2022.

Trân trọng!

NGUYỄN LÂN BÌNH

Những người phụ nữ của ngành xuất bản: Dấn thân và bản lĩnh

Họ là những người phụ nữ đang làm việc tại các đơn vị xuất bản trên cả nước, những con người đã dành một tình yêu đặc biệt cho sách và công việc xuất bản.

Họ là những người phụ nữ đang làm việc tại các đơn vị xuất bản trên cả nước, những con người đã dành một tình yêu đặc biệt cho sách và công việc xuất bản.

Thái Minh Châu – Founder/CEO của công ty sách Phục Hưng.  Hơn một năm với chỉ hai quyển sách được phát hành, mọi người ngạc nhiên không hiểu vì sao tôi có thể tồn tại được, nhưng tôi thì biết. Tôi vẫn tồn tại vì mỗi lần ngồi đọc duyệt bản thảo mới, mỗi khi cầm quyển sách mới trên tay, mỗi lần đọc một chia sẻ chân thành về sản phẩm của mình hay mỗi lần biết có ai đó nhờ sản phẩm của mình mà trở nên tốt hơn, lạc quan hơn,… tôi cảm nhận được niềm vui rõ nét trong lòng.

Nguyệt Nga (Sam) – Brand Manager của thương hiệu sách Sống, công ty sách Alpha Books.  Một ngày đẹp trời tháng Sáu, năm 2012 tôi chính thức trở thành Biên tập viên, rồi có người yêu không lâu sau đó. Cho tới lúc này khi tình yêu đã rời tôi mà đi thì Sách và những người đồng đội vẫn ở đó, bên cạnh, vỗ về, bao dung và đồng hành cùng tôi. Tôi biết ơn tất cả. Vậy đó mọi sự trên đời đều xuất phát từ “mong muốn thực sự của bản thân” và “duyên” giữa cuộc đời.

Trần Lê Thùy Linh – Phó ban Tiếng Anh của Nhã Nam. Tôi bỏ việc cũ ngay sau khi tình cờ phỏng vấn và tình cờ được nhận tại cơ quan hiện tại, bắt đầu từ việc làm bất cứ việc gì được giao cho tới nay là sửa bản thảo, tìm kiếm bản thảo, hỗ trợ bản quyền và nhiều việc không tên khác. Công việc chủ yếu vẫn là đọc và quyết định xem nên làm gì, may mắn thay là việc tôi vốn yêu thích, và sửa chữa bản thảo, đôi lúc khiến tôi cảm giác mình rất giống một người thợ thủ công đang hoàn tất một sản phẩm đẹp đẽ, mang lại cho nó một diện mạo tốt nhất trong khả năng.

Ngô Phương Thảo – Fouder/CEO của công ty sách An Books.  Bước chân ra khỏi trường đại học, tôi trở thành biên tập viên cho một công ty sách. 12 năm sau, qua nhiều ngã rẽ cuộc đời, tôi trở lại ngành sách. Thật kỳ lạ khi bạn nhận ra rằng, ở tuổi ba mươi lăm, bạn đang lựa chọn bắt đầu một công việc mà bạn từng khát khao khi bạn lên… mười! Tôi nhớ lại cô bé con năm xưa đã từng hạnh phúc khi chạy như bay ra cửa hiệu sách như thế nào, đã từng làm khê bao nhiêu nồi cơm như thế nào chỉ vì mải mê đọc sách. Tôi nhớ lại cuộc sống của mình đã trở nên huyền diệu như thế nào nhờ có sách. Tôi nhớ lại mình đã được dạy những bài học cuộc đời thấm thía như thế nào nhờ sách.

Đặng Trầm (Tracy Leo) hiện là Brand Manager của Stylory và I love Cookbook.  “Bởi vì sách là thế giới” – câu slogan đó là điều tôi tâm đắc nhất và lĩnh hội được sâu sắc nhất trong suốt khoảng thời gian từng ấy năm làm nghề. Vốn không phải người có xuất phát điểm thuận lợi, cũng không có duyên với chuyện học hành ở trường lớp… nên toàn bộ những gì tôi học được, từ kiến thức phục vụ cho công việc, đến cảm hứng để tìm ra niềm đam mê, những ý tưởng và cả những bài học cuộc sống, đều từ sách cả.

Đào Quế Anh – Phó tổng giám đốc Alpha Books. Ngày ấy tôi không  biết bông là gì, can là gì… rồi chế bản, rồi thiết kế bìa… vậy mà thấm thoắt đã gần 20 năm gắn bó với nghề. Trong hành trình tưởng đằng đẵng mà như một chớp mắt ấy, không phải tôi không đôi lần hoang mang tìm kiếm sự thay đổi, muốn quay lại nghề luật. Nhưng rồi hẳn là nghề đã chọn tôi, sách đã chọn tôi và chính tôi đã chọn con đường cho mình: theo đuổi việc mà tôi có thể làm tốt nhất – bà đỡ cho những cuốn sách thú vị.

Đặng Mai Linh – Brand Manager của thương hiệu Bloom Books.  Hai năm quản lý, sáu năm làm việc trong ngành sách kể từ lúc ra trường đã mang đến cho tôi rất nhiều những điều tốt đẹp. Ngoài tự nâng cấp và hoàn thiện bản thân, tôi có cơ hội được làm việc với những con người thật sự thú vị – đó có thể là những người tôi đã từng ngưỡng mộ nhưng chỉ biết họ qua truyền hình, đó có thể là những người cách xa tôi hàng nghìn cây số, hoặc cũng có thể là những người mà ngày xưa tôi chỉ biết họ qua trang blog cá nhân – sự gắn kết công việc làm chúng tôi trở thành những đối tác, rồi dần dần thành những người bạn của nhau, ngày ngày cùng nhau lên những ý tưởng mới và “push” tinh thần nhau qua mỗi email.

Phạm Thủy – Phó tổng giám đốc Thái Hà Books. Làm sách với tôi là một công việc vô cùng thú vị, khi vui cũng đọc sách, khi buồn cũng đọc sách và khi bình thường cũng đọc sách. Đó là công việc nhưng lại cung cấp rất nhiều kiến thức cho cuộc sống. Tôi học cách nuôi dạy con, học cách bảo vệ sức khỏe, học nấu ăn, học giữ thăng bằng trong cuộc sống cũng từ đó.

Phùng Như Quỳnh (Quỳnh Thy) – Brand Manger của Mintbooks. Tôi thấy mình cực kỳ hạnh phúc bởi được làm đúng công việc mà mình yêu thích. Tôi không phải chịu đựng những cơn khủng hoảng về công việc. Nếu các ngành khác như bác Sĩ, giáo viên, bộ đội… được vinh danh rất nhiều thì những người làm nghề xuất bản như chúng tôi lại rất thầm lặng. Hạnh phúc của chúng tôi là hãnh diện khi thấy tên một cuốn sách Việt Nam được giới thiệu với bạn bè quốc tế. Hay đơn giản hơn là, tôi có thể gặp bất cứ nơi đâu, trên xe bus, công viên, quán cafe… những độc giả đang cầm trên tay cuốn sách của chúng tôi làm ra. Đối với nghề này, mỗi lần nhìn thấy điều ấy, tôi thấy tim mình đập những nhịp rộn vang.

Xuân Lê (Leng Keng) – Brand Manager của Sky Books. Ngày ấy khi mình về làm Skybooks cũng chỉ có 2 nhân viên thôi, xong rồi tháng 2 tháng mới ra được một cuốn sách. Giờ có hơn 20 nhân viên rồi, từ sách trong nước đến sách Nhật, Hàn Trung cái gì cũng có. Đã mở được thêm 4 dòng sách mới nữa và tháng nào cũng đều đặn 8-10 cuốn ra thị trường.  Giờ nhìn lại mới thấy mình đã “liều” như thế nào? Cứ thấy cái gì mới cái gì hay nhất là ở nước ngoài ấy là lao vào làm. Cứ cảm giác cái gì sắp nổi là nhất định phải chiến đấu. Người ta bảo làm sách an nhàn, bình yên lắm. Mình thì không, làm gì cũng thế: Không chuyển động đồng nghĩa với tụt dốc.

Nguồn: Zing