MỘT GÓC KÝ ỨC VỀ NGUYỄN VĂN VĨNH

(Nhân ngày giỗ 12/3 Âm lịch)

Thưa các quý vị và các bạn!

Trong suốt 86 năm qua, kể từ khi Nguyễn Văn Vĩnh từ biệt cõi trần (2/5/1936), khi ông mới có 54 tuổi, đã có không biết bao nhiêu những hồi ức của những người cùng thời nói và viết về ông, kể về một con người mà ở thời đại đó, người ta đã vinh danh ông là: Người Công Dân Vĩ Đại…! (Điếu văn của báo giới Bắc kỳ tại đám tang Nguyễn Văn Vĩnh ngày 8/5/1936).

Trên chặng đường tìm tòi, suy ngẫm về Nguyễn Văn Vĩnh, chúng tôi đã từng bắt gặp những ghi chép, những lời kể, những giai thoại vô cùng sinh động về ông, một mẫu người mà vào cái quá khứ hồng hoang về lối sống, về văn hoá, về tập quán sinh hoạt của người dân An Nam, ông đã là kẻ luôn để lại nhiều ấn tượng sâu đậm trong lòng thiên hạ.

Trong hàng trăm lời tiễn biệt Nguyễn Văn Vĩnh ngày ấy, có lẽ chỉ xin nhắc lại một câu của làng báo Việt Nam đã tóm tắt về cái con người hiếm hoi ấy như sau: “Có người bảo:‘Ngọc lành bị vết, tiên sinh trong lúc thiên hạ khóc đã nỡ cười’, nhưng ta bảo: ‘Đêm vắng người thưa, tiên sinh trong lúc thiên hạ mê… Một mình tỉnh”.

Ngày ấy, những người biết Nguyễn Văn Vĩnh, không kể người đó thuộc tầng lớp nào trong xã hội, không kể họ là người Việt hay người Pháp, là dân hay là quan, họ đều đã rất kinh ngạc khi chứng kiến phong cách, lối sống và hình ảnh của một người như sinh ra để dành cho công chúng (lời kể của bác sĩ, hoạ sĩ Dương Cẩm Chương – Con trai cả của nhân sĩ cách mạng nổi tiếng Dương Bá Trạc 1884-1944).

Đáng tiếc, vô cùng đáng tiếc, rằng lịch sử và tâm lý chính trị của xã hội Việt Nam trong suốt hơn một thế kỷ qua, vẫn âm ỷ với những cơn ‘địa chấn’ tư tưởng, tạo ra những giằng xé trong tâm can của những người có nhân cách, có tấm lòng trân trọng sự thật, gây ra những thảm hoạ kéo dài trong quan hệ công chúng mỗi khi bàn, nói và nhìn nhận về con người cũng như sự nghiệp của Nguyễn Văn Vĩnh.

Thực tế này đã để lại một căn bệnh tâm lý vô cùng nghiêm trọng, một sự ‘ái ngại’ triền miên trong sâu thẳm của những kẻ thầm phục và kính trọng ông, nhìn rộng ra, khi hậu thế luận bàn về giới tinh hoa, hoặc những nhân tài kiệt xuất trong lịch sử dựng nước ở những thế hệ trước, những kẻ đã nhặt từng viên gạch, xây nên cái thành trì văn hoá độc lập cho riêng dân tộc mình, một dân tộc từng đắm chìm trong cả ngàn năm Bắc thuộc, nhưng đã thành công trong việc thoát ra khỏi cái vỏ văn hoá vay mượn, và những con người tinh anh đó, đã chiến thắng trong việc biến cái thành trì văn hoá mà họ tạo dựng lên dành riêng cho giống nòi của mình, trở thành thứ vũ khí vô hình mà kẻ thù nào cũng phải lùi lại khi chạm đến.

Chúng tôi khẳng định điều này vì không vô cớ, những ngày gần đây, hệ thống chính trị của Nhà nước Việt Nam đã nhắc lại nhiều lần ý kiến của ông Nguyễn Phú Trọng, người đứng đầu Đảng cầm quyền tại Hội nghị Văn hoá toàn quốc tháng 11 năm 2021 rằng: “Văn hóa là bản sắc của dân tộc, văn hóa còn thì dân tộc còn, văn hóa mất thì dân tộc mất”.

Trong hành trình thu gom những gì liên quan đến học giả Nguyễn Văn Vĩnh (dù đã rất muộn và còn rất ít ỏi), chúng tôi vô tình được đọc một tâm sự của một người ‘hàng xóm’ viết về cái năm cuối đời của ‘Người công dân vĩ đại’ ấy, khi ông đóng đô ở cái toà nhà nằm giữa lòng Hà Nội, nơi nhìn ra Hồ Hoàn Kiếm.

Toà nhà này chính là một phần quan trọng trong cuộc đời và sự nghiệp làm văn hoá của Nguyễn Văn Vĩnh, vì ông đã ước mơ tại vị trí này, ông sẽ xây dựng được một Trung tâm Văn hoá, nơi sẽ là hạt nhân cho một nền dân trí vì nó bao gồm những tiến bộ, những tinh hoa trí tuệ của nhân loại thông qua chữ viết, sản phẩm của cuộc sống tri thức.

Nguyễn Văn Vĩnh từng tâm sự, rằng nơi đây, mọi người dân đều có thể tìm đến để học lấy những gì văn minh nhất, có ích nhất phục vụ cho việc tạo dựng trí tuệ, rồi lấy đó làm cơ sở nhắm đến công cuộc đấu tranh giành độc lập và tự do cho một đất nước đang bị đô hộ (theo hồi ký của nhà văn Vũ Bằng 1913-1984).

Thật cay đắng khi nhìn lại cái quá khứ lịch sử đó, vì chính cái lý tưởng ấy của Nguyễn Văn Vĩnh, chính cái khát vọng đó, nó đã đẩy ông rơi vào cái bẫy nợ của Chính quyền Thực dân…

Kẻ cai trị nắm trọn cái ý định, cái lý tưởng, cái ước mơ kinh hoàng đó của Nguyễn Văn Vĩnh, rằng ‘hắn’ muốn biến cái toà nhà nằm giữa cái Thủ phủ cai trị này, trở thành trung tâm quảng bá, phát tán cái tư tưởng mà ông đã học được từ chính kẻ đô hộ mình là, để xây dựng một xã hội tiến bộ, nhất thiết phải có Tự do – Bình đẳng và Bác ái, điều mà một thể chế cường quyền không khi nào chấp nhận.

Họ, Chính quyền đã nắm đằng chuôi của con dao nham hiểm, và ‘Họ’ đã vờ tỏ ra ‘thiện chí’ cho Nguyễn Văn Vĩnh vay một đống tiền ngân hàng, để theo đuổi cái lý tưởng mà họ đã nghi ngờ và lo sợ, rằng cái thể chế cường quyền sẽ bị uy hiếp và lật đổ khi người dân có tri thức, có tự do và dân chủ như cái ý đồ của kẻ vay tiền!

Vì thế, Chính quyền đã thật dễ dàng đẩy Nguyễn Văn Vĩnh đến đường cùng, khi mặc cả với ông rằng: Có đồng ý theo ‘Chúng tao’ không? Có chịu gác bút về làm quan không? Có chịu chấm dứt việc khai sáng tư tưởng cho dân chúng bằng con đường văn hoá không? Nếu nghe lời, sẽ không ai đòi nợ ‘Ngươi’ nữa, nếu nghe lời ‘Ngươi’ sẽ có nhiều tiền nhưng phải phục vụ cho cái thể chế chính trị này…!

Khi Nguyễn Văn Vĩnh chấp nhận việc đi đày sang miền Nam nước Lào đầu năm 1936 như một sự thoả hiệp cuối cùng, để không phải ngồi tù vì chưa trả được nợ, để giữ lấy cái danh dự của một kẻ liêm sỉ, giữ lấy cái nhân cách của ‘Một người thường’… Và chỉ trong một tháng trời, Chính quyền đã hoàn tất một cách chóng vánh việc phát mại toàn bộ số cơ sở vật chất và tài sản của Nguyễn Văn Vĩnh (đành rằng số tài sản của ông có nguồn gốc không phải là của mình, nhưng ông đứng tên). Họ đã đẩy Nguyễn Văn Vĩnh vào con đường tận diệt, con đường một chiều, không có chỗ lùi.

Bài viết tâm sự của người hàng xóm với gia đình Nguyễn Văn Vĩnh, giúp chúng ta hình dung được một góc đời thường của cái con người vì sao lại được những người cùng thế hệ gọi là Vĩ đại đó.

Chúng tôi rất xin lỗi độc giả, vì vào thời điểm đọc rồi lưu giữ bài viết này, do suy nghĩ ấu trĩ và ý thức chưa có, nên đã không tìm hiểu thật kỹ các dữ liệu liên quan, thậm chí tên tác giả cũng không lưu lại, điều này đã làm cho tính chính danh của tư liệu bị mất đi một giá trị đáng kể.

Tuy nhiên, với những chi tiết được nêu trong bài viết, so sánh với những gì đã diễn ra thông qua các tài liệu khác có trong gia đình, cũng như những lời kể của các con cháu của Nguyễn Văn Vĩnh, thì nội dung bài viết không có gì xa lạ, thậm chí là đúng với những tâm sự của hai người con trai của Nguyễn Văn Vĩnh là Nguyễn Kỳ (1918-2009) và Nguyễn Hồ (1923-2015) từng kể lại trong bộ phim tài liệu lịch sử “Mạn đàm về Người Man di hiện đại”.

Chúng tôi thành thật nhận lỗi với tác giả, vì đã không có cơ hội xin phép đưa ra giãi bày với người đời bài viết quý hoá này, hoặc các con cháu, người quen của tác giả bài viết này nếu đọc được, xin độ lượng thứ lỗi cho chúng tôi.

Chúng tôi tin rằng, ở một chừng mực nào đó, bạn đọc cũng sẽ thấy bài viết bổ ích, chí ít là ở góc nhìn về quá khứ của Hà Nội ngày nào, đặc biệt toà nhà gây ấn tượng đó lại ở một vị trí nằm trong tâm của trái tim của đất nước này nhìn theo nghĩa đen. Nhưng thật đáng buồn vì hôm nay, nơi đây, nơi được gọi là Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, xong không ai nhìn thấy một chỉ dẫn nào của những cơ quan quản lý Thủ đô ghi danh cái Quảng trường này…!!!

Trân trọng!

Tannamtu.com

NGUYỄN LÂN BÌNH.

NGÃ NĂM HOÀN KIẾM

“Ngã 5 Hoàn Kiếm”. Nếu lấy’ quán cóc đỏ’ làm trụ kim đồng hồ thì mạn 9 giờ, thấy 4 cửa sổ lớn, căn gác của nhà cụ Vĩnh thời xưa. Sân thượng cất nhà sau thời 1955. Nay tên chi không biết, xưa là ‘place Bégrier’. Mé này gặp bờ hồ thì tẽ ra 2 ngả. Còn lại, phiá 12 giờ là hàng Gai. Phiá 3 giờ là cuối hàng Đào. Phiá 6 giờ là phố Cầu Gỗ.

Theo trong Nam, tôi gọi là ‘Ngã 5 Hoàn Kiếm’.

Trước 1955, cuối dãy số chẵn hàng Đào là nhà số 102. Sau 1955, lấn chiếm ra dần dần. Cũng như mé trái hàng Đào, số 105 là cửa hàng Vải, treo con Cá Vàng bằng gỗ thếp vàng. Gia đình em trai bà nội tôi ở đó. Nhớ mang máng có thể còn 3 căn, 107-109 và 111. Kế đó là hông tường, bỏ trống, Thiên hạ đái bậy nơi đó. Sau 9 Mar 45, nhóm bán sách lẻ xịt vôi bột mà cất xạp gỗ, có vải dầy cộm che làm mái. Sách nhỏ đủ loại in từ mạn cửa Nam, ngõ Hội Vũ, ngó qua Minh Sinh trồng răng, mang lên mỗi 2 tiếng đồng hồ. Dãy 6 giờ trong hình là chòm lấn chiếm làm những cửa hàng – coi nông choèn.

Cuối 45, báo đăng tin: de Gaulle nói “lấy lại Đông Dưong”. Mấy tiếng này gây phẫn nộ cho dân quanh vùng Hanoi. Qua tận giữa năm 1946, đâu đâu cũng nghe: “Thối quá! Của nó chó đâu mà đòi lấy lại?!” Nhiều nước trên thế giới nên lấy sự việc này làm bài học. Cũng như Trung Cộng tuyên bố Hoàng Sa- Trường Sa là của Tầu- trực tiếp gợi lòng căm phẫn từ người Việt.

NHÀ của cụ VĨNH.

Đầu ngõ hàng Hành, có 1 biệt thự, tường dầy của gia đình gốc Tầu. Liền kề là nhà cụ Vĩnh, ăn suốt qua đầu phố hàng Gai. Mé phải cho thuê cả 2 tầng, lầu để ở và dưới là TÂN MỸ tailleur- 3 place Négrier – giữa là cầu thang lên lầu trái, cụ Vĩnh giữ lại, làm văn phòng tòa báo của cụ. Dưới nhà cho thuê là ÍchLợi, tơ lụa nội hoá.

Sân thượng, cụ Vĩnh làm 1 gian nhà lá dài, nửa sân, mé trái sân để trống. Một chiều lên hóng gió mát. Thấy căn nhà lá sụp rồi và có con rết chạy ra. Sau dó hết dám lên nữa. 

Mé trái lầu 2 của place Négrier, cụ Vĩnh giữ lại làmvăn phòng tòa báo Trung bắc Tân Văn. THỜI ẤY, CHỈ CÓ 2 TẦNG với sân thượng để trống.

Trọn tầng dưới từ góc hàng Gai qua giữa tòa nhà, cho thuê. Cửa hàng Tơ Lụa nội hoá Ích Lợi. Mé phải mang số 3 place Négrier, cho thuê tầng dưới, có chừng 5 bậc bước lên thềm nhà, cửa hàng Tân Mỹ tailleur, may âu phục và bán hàng len dạ nhập vào từ Anh, Pháp. Lầu mé phải này cũng cho bà tôi thuê thuê để ở.

Thời 1935, tôi lần mò lên gác mé trái. Gặp cụ Vĩnh, khoanh tay cúi chào. Cụ hỏi “cháu tìm ai. Thưa cháu tìm bác Giang. Tìm bác Giang làm gì. Bác Giang cho cháu kẹo. Bác Giang đi vắng rồi. “Cụ xoa đầu hỏi tên, tuổi. Cụ bảo: “Cháu ngoan, chăm học nhé. Ông không có kẹo, ông cho cháu mấy quyển sách, mang về, cất đi. Mai kia lớn lên thì đọc. Cuối 1946, tản cư vào Đông Bình, Mỹ Đức, Hà Đông. Và 1947, bà tôi lấy ra đầy đủ mấy cuốn sách xưa. Tha hồ đọc: Ba người ngự lâm pháo thủ. Gil Blas de Santillane. Mai nưong lệ cốt. Miếng da lừa.

Gần đây, đọc trên mạng lại nhớ tới bác Dương. Thời 1949-1950. Có lần bố tôi nói lại nhà bác Dưong chở mấy thùng lọ thủy tinh nhỏ đẹp tới tiệm thuốc tây giao. Bác Dương dặn: “Nói bố cháu giữ tiền mà tiêu. Mang lại nhà bác thì tốn công đi xa, chả bõ đâu.”

Nhớ lại thời xa xưa, ông bà tôi nhăc tới cụ Vĩnh như một người chăn dắt dân Việt tới chỗ quang vinh, cũng như cụ Cử Can. Bà tôi nói: “Mua căn nhà 4 hàng Đào cũng là – do bà gặp cụ Cử Can, xin mua lại căn nhà, kẻo nữa Tây nó kiếm cớ mà tịch thu. Chắc cũng vì mối liên lạc với Đông Kinh Nghĩa Thục mà thuê được ¾ căn nhà của cụ Vĩnh lập 2 tiệm may âu phục và bán vải len dạ với hàng tơ lụa the nôi hoà.