Một lối dịch hiện đại qua một số dịch phẩm thơ La Fontaine của NGUYỄN VĂN VĨNH – Phần 1

Thưa các quý vị và các bạn!

Như đã thông báo trong bài viết HẬU THẾ HIỂU GÌ VỀ QUAN HỆ VĂN HOÁ giữa NGUYỄN VĂN VĨNH và TRẺ EM VIỆT NAM?! Đăng ngày 21/12/2021, BBT Tannamtu.com xin trân trọng giới thiệu bài tiếp theo trong đề tài các nhà nghiên cứu văn hoá bàn về tài năng dịch thuật của Nguyễn Văn Vĩnh.

Dưới đây là tiểu luận của thạc sỹ Nguyễn Thị Thu Nguyên (nay cô đã là Tiến sĩ, bảo vệ tại Đại học Paris 7, CH Pháp) cán bộ giảng dạy Khoa Việt Nam Học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Bàì viết này được thực hiện từ năm 2008, nêu những nhận xét của cô về ý thức và nhãn quan xã hội, cùng kỹ năng dịch của dịch giả Nguyễn Văn Vĩnh, nhìn từ tác phẩm Truyện Ngụ ngôn của Giăng Đờ La Phông Ten (Jean de La Fontaine).

BBT chúng tôi đã nhận được trực tiếp bài viết này của cô Thu Nguyên từ cả chục năm trước đây, nay chúng tôi tìm cách liên hệ để xin phép cô Thu Nguyên được sử dụng bài viết này, xong đáng tiếc việc liên lạc đã không có kết quả.

Bài viết này chúng tôi xin được chia làm hai phần để phù hợp với điều kiện kỹ thuật của trang tin, đồng thời để tạo thuận lợi cho việc theo dõi của các độc giả.

Nhân sự kiện này, BBT Tannamtu.com xin vô cùng cảm ơn tấm lòng ngưỡng mộ, và những hiểu biết sâu sắc của cô Nguyễn Thị Thu Nguyên về dịch giả Nguyễn Văn Vĩnh. Nội dung tiểu luận này đã giúp chính chúng tôi và các độc giả có thêm cơ hội để nhận thức đầy đủ hơn, về lý do vì sao, Nguyễn Văn Vĩnh lúc sinh thời đã dày công làm một công việc mang nhiều ý nghĩa như vậy, trong sự nghiệp xây dựng nền văn hoá và văn học chữ Quốc ngữ cho người dân Việt Nam từ những thập niên đầu ở thế kỷ 20.

TM BBT Tannamtu.com

NGUYỄN LÂN BÌNH

Một lối dịch hiện đại qua

một số dịch phẩm thơ La Fontaine của NGUYỄN VĂN VĨNH

NGUYỄN THỊ THU NGUYÊN

Th.s, Giảng viên khoa Việt Nam học, trường ĐH Sư Phạm Hà Nội

Trong một báo cáo Hội thảo khoa học tổ chức tại Khoa Việt Nam học (Đại học sư phạm Hà Nội), người viết bài này đã tâm sự rằng “thế hệ tôi rất ít biết về Phạm Quỳnh”, mặc dầu vậy, và chính vì vậy, tác giả đã tìm cách thử phân tích mấy lá thư viết bằng tiếng Pháp của Phạm Quỳnh, để tới cuối bài viết, tác giả đã hạ bút rằng “Thượng Chi Phạm Quỳnh dù thất bại song vẫn để lại một chữ Tâm trong sáng. Nó thúc giục hậu thế tiếp tục tìm hiểu và trả món nợ lòng…[1].

      Bây giờ, tác giả lại muốn viết như sau, “thế hệ tôi rất ít biết về Nguyễn Văn Vĩnh”. Mặc dầu vậy, và chính vì vậy, vì lợi ích của dân tộc mà lại phải cất công tìm hiểu về nhà văn hóa đó. Công trình dịch thuật (và trước tác) của Nguyễn Văn Vĩnh rất đồ sộ, nhà nghiên cứu Hoàng Tiến đã làm công việc thống kê khá đầy đủ[2]. Trong bài viết này, tác giả chỉ đi vào một khía cạnh rất nhỏ, mới chỉ xem xét cách Nguyễn Văn Vĩnh dịch một vài bài ngụ ngôn La Fontaine. Tác giả hy vọng rằng tới cuối bài, dưới một góc nhìn hiện đại, cũng có thể rút ra đôi điều nhìn nhận dịch phẩm và từ đó là con người của Nguyễn Văn Vĩnh.

Một vài vấn đề dịch thuật và dịch giả Nguyễn Văn Vĩnh

     1./ Từ khi bắt đầu đường lối đổi mới toàn diện đến nay, việc dịch sách văn học ở nước ta khá phát triển. Đã có một đội ngũ dịch giả tự nguyện đứng ra đảm nhiệm công việc đưa những sản phẩm văn hóa-văn học nước ngoài vào tay công chúng độc giả Việt Nam.

Tác phẩm dịch đã khá nhiều. Bên cạnh đó, đáng quý hơn, còn thấy xuất hiện những ý định tìm tòi rút ra những bài học để kinh nghiệm dịch thuật không dừng lại ở chủ nghĩa kinh nghiệm.

      Ngày 22/4/2007, Hội đồng Anh tại Hà Nội tổ chức Cuộc trò chuyện về văn học dịch (với cách gọi hóm hỉnh thêm một dấu hỏi và nhại tên một bộ phim hay, Lost in Translation?) đặt vấn đề “Văn học dịch không đơn thuần là chuyển ngữ”, qua đó ba dịch giả tiếng tăm Dương Tường, Hoàng Hưng và Trịnh Lữ đã bộc bạch những ý tưởng về dịch thuật của mình.

      Dương Tường trải 50 năm với chừng dăm chục tác phẩm dịch, đã nói lên nhiệt tình“muốn truyền đạt những tinh hoa văn học thế giới đến với độc giả trong nước”. Quan điểm về cách truyền đạt của ông là “tái tạo lại nguyên bản, trong đó người dịch có vai trò đồng tác giả[3].

      Hoàng Hưng khiêm tốn không chịu coi mình là một dịch giả chuyên nghiệp. Ông chỉ tự cho phép mình bàn đến việc dịch thơ, và quan điểm trung tâm của ông là: “Bài thơ dịch trước hết phải là một bài thơ tiếng Việt hay. Chỉ nên dịch thơ khi anh là nhà thơ[4].

      Trịnh Lữ cho biết: “Khi dịch, tôi chú trọng chuyển tải văn hóa chứ không chỉ chuyển tải ngữ nghĩa. Khi đọc nguyên tác, người bản ngữ cảm giác như thế nào thì tôi cố gắng giữ được cảm giác ấy cho người Việt khi thưởng thức bản dịch”. Trịnh Lữ rất tâm đắc với Giáo sư Edward Fowler, Chủ nhiệm khoa Nghiên cứu ngôn ngữ và văn học Đông Á Đại học California ở Berkeley trong bài “Rendering Words, Traversing Cultures” – hiểu nôm na như là “Tái tạo câu chữ để bắc cầu nối các nền văn hoá khác nhau“…[5]

      2./ Những ý kiến chúng tôi ghi nhận còn chưa đầy đủ của các dịch giả Việt Nam có uy tín đương thời đòi hỏi việc khoanh vùng khái niệm cho chặt chẽ hơn. Xem lại các phát biểu của các dịch giả vừa dẫn để chỉ xét riêng vào một khái niệm “dịch”, thấy đã đủ để gây nhiều hiểu lầm. Đó là điều dễ hiểu, vì kể từ lịch sử dịch thuật xa xưa (bắt đầu ở phương Tây với việc dịch Kinh Thánh chẳng hạn) con người chỉ biết dịch, có khi phải dịch với hiểu biết và vốn liếng về ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích vẫn còn hạn hẹp, dĩ nhiên là dịch giả đâu đã biết đến những lý thuyết này khác về dịch thuật, Umberto Eco đã nhận xét như thế trong phần Dẫn luận cuốn sách mới của ông về dịch thuật[6].

      Cuốn sách của Umberto Eco không đưa chúng ta sang những lĩnh vực “dịch” từ hệ thống tín hiệu này qua một hệ thống tín hiệu khác; thí dụ “dịch” một tác phẩm văn xuôi sang tác phẩm điện ảnh; công trình này chỉ nói đến dịch thuật văn học từ văn bản nguồn (bạn đọc thuộc một hệ thống ngôn ngữ này) sang văn bản đích đến (bạn đọc thuộc một hệ thống ngôn ngữ khác).

      Khác với trong lĩnh vực thi ca, người nghiên cứu về cách làm thơ có thể không cần phải là một nhà thơ chính cống, thì trong địa hạt dịch thuật, không thể có nhà lý luận dịch thuật nào lại chưa từng bắt tay vào công việc chuyển ngữ[7], một công việc đầy hứng thú và cũng đầy những cạm bẫy.

      Vì thế mà, khái niệm đầu tiên ta bắt gặp và phải giải quyết phải là khái niệm dịch là gì? Nhất quán với cách xem xét vấn đề đã nêu, câu hỏi đó cũng có thể nêu như sau: khi làm công việc dịch thuật, những người dịch làm công việc gì?   

Theo cách được cho là “đỡ gây choáng” cho người nghe, Umberto Eco định nghĩa “dịch” là “nói về cùng một điều bằng một ngôn ngữ khác”.

      Khi xác định như vậy, ta sẽ phải làm sáng tỏ ít nhất mấy câu hỏi này: nói lên cùng một điều, sẽ đụng chạm tới những thao tác ngôn ngữ gì chẳng hạn như khi phải định nghĩa, diễn giải, nói vòng quanh, diễn đạt lại khác đi mà vẫn trung thành với nguyên tác, cùng vô số biến đổi đồng nghĩa khác nữa…

      Nhưng chắc chắn việc dịch không chỉ nằm ở những thao tác ngôn ngữ, mà còn liên quan đến khái niệm trên kia gọi bằng “một điều”và ta cần tự hỏi: đó chính là điều gì vậy? Đồng thời, khi người dịch muốn “nói lên” cái điều gì đó, thì cái sự “nói lên” đó được thực hiện ở bình diện nào?

       Umberto Eco giới hạn việc đi từ những kinh nghiệm dịch thuật văn học sang một lý thuyết dịch thuật văn chương vào ba yếu tố: ta phải có điều kiện và đã từng thẩm tra, soát xét những bản dịch do người khác thực hiện; ta đã từng tiến hành công việc dịch thuật; và tác phẩm văn chương của ta đã được dịch.

       Suy cho cùng, ba yếu tố trên là để bảo đảm việc xác định thực sự cái “một điều gì đó” trong dự định muốn từ một ngôn ngữ này chuyển sang một ngôn ngữ khác, đó cũng chính là cái thông điệp được gửi một cách hàm ẩn trong toàn bộ lời lẽ của tác phẩm nguồn (bản gốc) – và cái thông điệp đó cần được bảo đảm chuyển tiếp trọn vẹn, không suy suyển, càng không thể bị bóp méo, qua tác phẩm đích (bản dịch).  

Khái niệm tác phẩm nguồn (hay bản gốc) này liên hệ tới người dịch như một mối quan hệ tri thức luận. Đó là cả một quá trình nhận thức sao cho cái bản gốc này đang từ một đời sống trôi nổi, dửng dưng trong thân phận một Vật-Tự-Nó, đến một lúc nào đó và vì lý do nào đó lại đã trở thành một Vật-Cho-Ta.

Chính cái yếu tố nhận thức luận này đã tạo ra khuynh hướng khiến dịch giả chọn tác phẩm gì để dịch và chọn chữ nghĩa gì để chuyển ngữ.

Và cũng chính cái yếu tố tâm lý đó mà một dịch giả chân chính và có tài sẽ có điều kiện và được quyền coi tác phẩm đích (bản dịch) vẫn như là sản phẩm của tác giả bản gốc song cũng đủ điều kiện để được coi đó như là sản phẩm của người dịch.

3./ Khi vận dụng những điều vừa được xét rất sơ sài bên trên vào trường hợp Nguyễn Văn Vĩnh, sẽ có rất nhiều người ngạc nhiên nếu biết rằng, cách đây một thế kỉ, có một nhà trí thức Tây học đã xây dựng cho mình một lí tưởng dịch thuật, một lí thuyết dịch thuật riêng, và lí tưởng cùng lí thuyết ấy lại không xa lắm với một lí thuyết dịch thuật hiện đại như của Umberto Eco. Và điều đáng kính trọng hơn cả, là việc ông không dừng lại ở lí thuyết, lí tưởng, lí luận mà trong suốt cuộc đời không dài của mình, ông đã dịch 1 tác phẩm từ tiếng Việt ra tiếng Pháp; 2 tác phẩm từ chữ Hán ra tiếng Pháp; gần 20 tác phẩm từ tiếng Pháp ra tiếng Việt, trong đó có những bộ rất đồ sộ như “Những kẻ khốn nạn” (Les misérables) của V.Hugo, “Ba người ngự lâm pháo thủ” (Les trois mousquetaires) của Alexandre Dumas, các vở kịch của Molière (Người bệnh tưởng, Trưởng giả học làm sang, Giả đạo đức)…

Khi còn là cậu bé đi kéo quạt thuê cho thầy trò Trường Thông ngôn tại đình làng Yên Phụ, các bài thơ ngụ ngôn La Fontaine hay các vở kịch Molière với Nguyễn Văn Vĩnh vẫn còn có cuộc tồn tại dửng dưng, vô nghĩa lý – cậu hoàn toàn không biết trên đời này có một La Fontaine, một Molière và những tác phẩm làm chấn động xã hội con người. Thế rồi cậu bé Nguyễn Văn Vĩnh kéo quạt thuê của Trường Thông ngôn đã tình cờ lọt qua cuộc thi tốt nghiệp của đàn anh và lọt cả vào con mắt trân trọng của thầy giáo, từ đó ông mới có điều kiện học tiếp để chính thức trở thành người biết tiếng Pháp. Nếu sau đó Nguyễn Văn Vĩnh cứ tiếp tục đi làm thông phán tòa sứ “sáng vác ô đi tối vác về”, “sáng rượu sâm banh tối sữa bò” như bao người khác, chắc hẳn là ta vẫn chưa có những bản dịch La Fontaine (và vô số bản dịch khác nữa). Cái quá trình chuẩn bị để xin thôi chức ông tham ông phán và dấn thân vào công việc xuất bản và dịch thuật là một tiến trình nhận thức để đi đến việc chọn lấy văn hóa làm vũ khí đấu tranh và tồn tại như lời ông đã cổ động những nhà Tây học: “bậc có Pháp học, thì tuy rằng cái ngoại tài ấy phải chuyên làm cách tren-cạnh, làm mối kiếm ăn, nhưng hễ muốn nhân việc lập thân mà lại có ích cho cả đồng bào mình, thì phàm luyện được chút tài nào của người, cũng nên dùng quốc văn mà phát đạt nó ra cho cả người đồng-bang được hưởng”.[8]

Với Nguyễn Văn Vĩnh, dịch sách là một nhiệm vụ quan trọng trên con đường làm mới nước Nam: “Nước Nam ta muốn chóng bước lên đường tiến hóa thì phải mau thu thái lấy những tư tưởng mới. Muốn cho những tư tưởng mới trong văn hóa Âu Tây truyền bá khắp trong dân gian, thì phải cần phiên dịch những sách chữ nước ngoài ra Việt Nam”[9].

Quan điểm dịch thuật của Nguyễn Văn Vĩnh không xa là mấy so với lí luận dịch hiện đại, thể hiện rõ nhất trong “Mấy lời của dịch giả” trong cuốn “Thơ ngụ ngôn La Fontaine”: “Tập dịch-văn này tôi làm ra kể đã lâu năm lắm rồi, khi còn ít tuổi, chưa làm văn vần bao giờ, mà đọc qua thơ La Fontaine cũng phải cảm hứng, chấp chảnh nên vần, tuy lắm câu văn còn lấc-cấc lắm, nhưng các bạn độc giả, cũng nhiều ông xét quá rộng cho là dụng công dịch lấy đúng. Đúng đây là đúng cái tinh thần, chứ không có nề gì những chữ “hổ” đổi làm “sư tử”, “cái gậy” đổi ra “con chó”, khiến cho những người thắc mắc được một cuộc vui, ngồi soi bói từng câu từng chữ, mà kể được ra có ba bốn chỗ dịch lầm”[10].

Chúng ta đều biết rằng, La Fontaine đã dùng truyện ngụ ngôn, chuyện về các loài vật để răn dạy và đôi khi đả kích vào những thói hư tật xấu trong xã hội Pháp thế kỉ XVII, đặc biệt là đả kích triều đình đầy những bọn bù nhìn, bịp bợp, vô tích sự… Có những yếu tố tâm lý tác động vào Nguyễn Văn Vĩnh, khiến ông chọn những bài ngụ ngôn đầy tính phê phán của La Fontaine để góp phần phê phán những thói xấu, những thói cổ hủ, lạc hậu của dân tộc ông, những thói xấu sẽ ngăn cản công cuộc khai sáng cho dân tộc đó, giải phóng nó trước khi và đồng thời với việc tháo ách thực dân, thuộc địa, phong kiến cho đồng bào. Chúng tôi chọn ba bài ngụ ngôn La Fontaine để phân tích ý thức lựa chọn tác phẩm dịch thuật, thấy được nghệ thuật chuyển ngữ thấm nhuần lí luận hiện đại của học giả Nguyễn Văn Vĩnh, đó là: Con Ve và con Kiến, Hội đồng ChuộtGià kén kẹn hom. Ở mỗi dịch phẩm, chúng tôi cố gắng làm rõ những thao tác dịch một cách chi tiết nhất, đồng thời tìm cách cắt nghĩa chủ ý trong những sáng tạo của dịch giả.


[1]     Thu Nguyên, Ảo tưởng Phạm Quỳnh, http://www.diendan.org/phe-binh-nghien-cuu/ao-tuong-pham-quynh/

[2]     Bài của Hoàng Tiến trên đường link sau: 

http://www.nguyenvanvinh.net/Links/Litterature/DichGiaNguyenVanVinh-HoanTien.htm

[3]    Cộng hòa Pháp mới trao tặng Huân chương Văn học Nghệ thuật bậc Hai cho dịch giả Dương Tường vào ngày 16 tháng 1 năm 2009 tại Hà Nội. Xin coi: Châu Diên, Dương Tường – cậu học trò lúc nào cũng ngơ ngác, Thể thao Văn hóa, Thứ ba, ngày 20-1-2009.

[4]    Trong nhiều tác phẩm dịch của Hoàng Hưng, đáng chú ý là công trình chủ biên Tuyển thơ Mỹ và thơ của các nhà thơ khó dịch, Guillaume Apollinaire, Garcia Lorca…

[5]     Xin coi http://evan.vnexpress.net/News/phe-binh/dich-thuat/2007/04/3B9AD7EC/

[6]    ECO Umberto, Dire presque la même chose – Expériences de traduction (“Nói lên hầu như cùng một điều – Kinh nghiệm dịch thuật”), nguyên bản tiếng Italia, bản tiếng Pháp do Grasset xuất bản, 2003. Những chỗ in nghiêng trong phần đánh số 2 mục này đều mượn ý từ phần Dẫn luận sách đã dẫn.  

[7]    Trong chuyến đi thi Hoa ngữ tại Đại học Quảng Tây năm 2007, tác giả đã được mời dịch truyện ngắn Cải ơi của Nguyễn Ngọc Tư, và đã biết được nỗi vất vả cùng hứng thú trong vất vả khi chuyển ngữ. Xin coi: Nguyễn Thị Thu Nguyên, Ký sự châu Ung, trang Web của khoa Việt Nam học ngày 19-12-2007, vào đường dẫn: http://vns.hnue.edu.vn/WItemdetail.aspx?CatID=26&SubID=0&ItemID=303  

[8]     Nguyễn Văn Vĩnh, trong Đông Dương tạp chí, số 40/1914, trang 4

[9]     Nguyễn Thị Lệ Hà, “Nguyễn Văn Vĩnh với việc cổ vũ và truyền bá chữ Quốc ngữ đầu thế kỉ XX”, (Theo lời phát biểu của Nguyễn Văn Vĩnh tại Hội quán Trí Tri ngày 4/8/1907), Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, 5/2004.

[10]    Nguyễn Văn Vĩnh, Thơ ngụ ngôn La Fontaine,nhà xuất bản Cảo thơm, 1970, trang đầu sách. Các trích dẫn bên dưới để phân tích bản dịch đều trích từ tác phẩm này.

Đăng Cổ Tùng Báo ngày 10/10/1907, lần đầu tiên đăng câu chuyện Con chó sói và con chiên con của Giăng Đờ La Phông Ten do Nguyễn Văn Vĩnh chuyển ngữ sang tiếng Việt
Ảnh trang báo in câu chuyện Con chó sói và con chiên con.

Hết phần 1.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Tìm kiếm

June 2024
M T W T F S S
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
June 2024
M T W T F S S
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930

Social Network