VỀ CÁCH HIỂU HAI CHỮ TRỒNG NGƯỜI” CỦA GS. TRẦN NGỌC THÊM

Đôi lời về tác giả HOÀNG TUẤN CÔNG.

Thưa các quý vị và các bạn!

Ngày 09/8/2017, báo Lao Động đăng bài: Công lớn của Hoàng Tuấn Công.

Ngày 1/10/2017, báo Tuổi Trẻ công bố: Sách ‘phê bình’ từ điển Nguyễn Lân đoạt giải Sách Hay 2017.

Ngày 04/02/2018, báo Thanh Niên giới thiệu bài: Kẻ sĩ miền xa.

Rồi… tới ngày 05/7/2021, báo Sài Gòn Giải Phóng lại viết tiếp về Hoàng Tuấn Công với đầu đề: Anh khuyến nông nhặt… lỗi chữ nghĩa.

Tác giả Hoàng Tuấn Công

Vâng, vậy là chúng ta đã có được chút khái niệm về một người sinh năm 1970, không phải là một chuyên gia ngôn ngữ và văn học, nhưng đã hoàn thành một công trình nghiên cứu về ngôn ngữ tiếng Việt in thành sách và đoạt giải thưởng, đúng hoàn toàn như lời giới thiệu của Lê Thanh Phong viết trên báo Lao Động:

“Hoàng Tuấn Công không ăn lương của một trường, viện, không là thành viên của nhóm biên soạn từ điển, không thuộc hội nào được Nhà nước tài trợ tiền bạc để nghiên cứu. Hoàng Tuấn Công chỉ là chuyên viên thông tin tuyên truyền của Trung tâm Khuyến nông Thanh Hóa”.

Tôi tin những lời nhận định của các nhà báo về một trường hợp thật đáng khâm phục và khác thường này, bởi lẽ nó đã giúp dư luận đập tan lối tư duy công thức, rằng để làm tốt một việc, nhất thiết người đó phải có chuyên môn, phải ‘được’ đào tạo chuyên ngành, phải là người có bằng này, cấp kia với danh này vị nọ!

“Hiện tượng Hoàng Tuấn Công là điều đáng mừng cho học thuật nước nhà. NXB Hội Nhà văn cho in cuốn sách cũng là đã vượt qua cái cấm kỵ vô hình, đem đến một làn gió mới cho ngành xuất bản và giới nghiên cứu. Nó cho thấy mọi tượng đài đều phải chịu thử thách của lý trí và mọi vinh danh trong hiện tại không chắc sẽ bền vững trong tương lai”. (Hoàng DũngBáo Phụ nữ 21/8/2017).

Để giúp các bạn đọc trên trang Tannamtu.com biết và hiểu thêm về ngôn ngữ tiếng Việt, chúng tôi được anh Hoàng Tuấn Công gửi trực tiếp bài viết mới, liên quan đến một góc của sự việc khá nóng trong dư luận những ngày qua, về quan niệm ‘Trồng người’ được giáo sư Trần Ngọc Thêm vận dụng khi giải thích cụm từ ‘Tiên học lễ, hậu học văn’ được phổ biến trong môi trường sư phạm ở Việt Nam mới từ vài chục năm qua, nhất là sau khi kết thúc chiến tranh năm 1975.

Với hiểu biết cá nhân, việc ngày nay xã hội có nhận định ‘Tiên học lễ hậu học văn’ đã trở thành khẩu hiệu… Đây hoàn toàn là lỗi của chính nền giáo dục hiện tại.

Tôi nhớ rất rõ, ở thế hệ chúng tôi, là thế hệ lớn lên ‘dưới mái trường Xã hội Chủ nghĩa’, đặc biệt trong những năm chiến tranh vào giai đoạn thập niên 60 và 70, quan niệm về ‘Lễ’ và ‘Văn’ không được đề cập đến như một tôn chỉ, thậm chí khó có ai nhìn thấy cụm từ ‘Tiên học lễ, hậu học văn’ trong các cơ sở giáo dục ở phía Bắc Việt Nam từ sau năm 1954.

Khi còn ít tuổi, vô tình tôi được tiếp cận với cụm từ này, tôi đã hỏi một thầy giáo già, rằng vì sao bây giờ không dùng ‘cái’ khẩu hiệu này nữa ạ? Thầy bảo tôi: Khẩu hiệu này từ ngày xưa, của bọn Phong kiến ấy mà!

Thế rồi, khi chúng tôi tham gia trong đoàn quân ‘cuốn chiếu’ mùa Xuân 1975, tính từ Huế vào Đà Nẵng, rồi Tam Kỳ… Chúng tôi bắt gặp cụm từ này khá phổ biến ghi tại các trường học ở phía Nam!!!

Xin đôi ba dòng lạm bàn, để không đi quá xa, chúng tôi xin được đăng bài viết của tác giả Hoàng Tuấn Công:

VỀ CÁCH HIỂU HAI CHỮ “TRỒNG NGƯỜI”

CỦA GS. TRẦN NGỌC THÊM.

Trân trọng!

TM BBT. Tannamtu.com

Nguyễn Lân Bình

Cuốn sách của tác giả Hoàng Tuấn Công

VỀ CÁCH HIỂU HAI CHỮ “TRỒNG NGƯỜI”CỦA GS. TRẦN NGỌC THÊM

Hoàng Tuấn Công /11/2021

Nêu lý docần chấm dứt sử dụng khái niệm “trồng người” để khai mở tư duy phản biện, giải phóng sức sáng tạo”, GS. Trần Ngọc Thêm cho rằng, chữ “trồng” trong “trồng người” mang ý nghĩa áp đặt của giáo dục thời phong kiến, “con  người được coi như cái cây”.

Cụ thể, sau khi trích dẫn lời Quản Trọng: “Kế một năm chi bằng trồng lúa, kế mười năm chi bằng trồng cây, kế trọn đời chi bằng trồng người. Trồng một gặt một ấy là lúa. Trồng một gặt mười ấy là cây. Trồng một gặt trăm ấy là người”, GS. Trần Ngọc Thêm phê phán: “Vào thời phong kiến xưa thì cả Trung Quốc lẫn Việt Nam đều coi con người là đối tượng cần được giáo hoá; con người được coi như cái cây, hoàn toàn lệ thuộc vào môi trường một cách thụ động: Trồng ở đất này thì cho trái ngọt nhưng trồng sang đất khác có thể lại cho trái chua”.

Đồng thời GS. Trần Ngọc Thêm lý giải:“Là một dân tộc làm nông nghiệp, khi gặp hình ảnh “trồng người” do Bác nói ra, ai cũng cảm thấy thân thiết gần gũi đến mức dễ dàng chấp nhận và say mê sử dụng nó một cách hoàn toàn tự nhiên.[…] Nhưng con người không phải là cái cây […] do đó, tôi cho rằng không có lí do để duy trì hình ảnh này.”(báo Lao Động – 26/11/2021)

Ở đây tôi không bàn chuyện bỏ hay không bỏ, “chấm dứt” hay không “chấm dứt” sử dụng khái niệm “trồng người”. Chỉ xin trao đổi về cách GS. Trần Ngọc Thêm hiểu hai chữ “trồng người”, cũng như ý nghĩa câu nói “Thập niên thụ mộc, bách niên thụ nhân” của Quản Trọng:

  1. “THỤ NHÂN” 樹人 (TRỒNG NGƯỜI):

Câu nói của Quản Trọng (nguyên văn chữ Hán): “一年之計, 莫如樹穀; 十年之計,莫如樹木; 終身之計,莫如樹人.”. Phiên âm: “Nhất niên chi kế, mạc như thụ cốc; thập niên chi kế, mạc như thụ mộc; chung thân chi kế, mạc như thụ nhân.”.

Ở đây, Quản Trọng đặt các sự vật hiện tượng bên cạnh nhau để tạo liên tưởng, so sánh với cấp độ tăng dần, đối lập nhau, vừa có tính chất cân xứng, tương đồng, lại vừa mang tính chất bất cân xứng, dị biệt. Mặc khác, ông đã chơi chữ “thụ” 樹 trong “thụ cốc” 樹穀, “thụ mộc” 樹木, với “thụ” 樹 trong “thụ nhân” 樹人. Cùng là chữ “thụ” 樹, nhưng “thụ” trong “thụ cốc” 樹穀, “thụ mộc” 樹木 có nghĩa là TRỒNG TRỌT, còn “thụ” 樹 trong “thụ nhân” 樹人 lại có nghĩa là BỒI DƯỠNG, DẠY DỖ:

– “Hán ngữ đại từ điển” giảng nghĩa 2 của “thụ” là “trồng trọt”, “vun xới” (chủng thực; tài chủng – 種植;栽種);  giảng nghĩa thứ 3 của “thụ” là “bồi dưỡng, dạy dỗ” (bồi dưỡng, tạo tựu – 培養, 造就), đồng thời hướng dẫn xem hai chữ “thụ nhân” 樹人.

– Mục “thụ nhân” 樹人, từ điển này giảng là “giáo dục, đào tạo nhân tài” (bồi dưỡng tạo tựu nhân tài – 培養造就人材), rồi trích câu nói của Quản Trọng “…chung thân chi kế, mạc như thụ nhân”, làm ví dụ.

Cũng cần nói thêm rằng, dù “thụ” 樹 với nghĩa là “bồi dưỡng, đào tạo” có trước, hay có sau khi Quản Trọng nói câu này, thì cũng không thay đổi được ý nghĩa của “thụ nhân”. Bởi không ai hiểu “thụ nhân” theo nghĩa đen là trồng người giống trồng cây, đào hố rồi bắt chôn chân tại chỗ, nên “hoàn toàn lệ thuộc vào môi trường một cách thụ động: Trồng ở đất này thì cho trái ngọt nhưng trồng sang đất khác có thể lại cho trái chua”, như GS. Trần Ngọc Thêm suy diễn.

Như vậy, khái niệm “trồng người” ở đây được đối dịch từ hai chữ “thụ nhân”. Và hai chữ “thụ nhân” có thể dịch vừa sát vừa rõ nghĩa là “giáo dục, đào tạo nhân tài”, “bồi dưỡng nhân tài” (Từ điển của Nguyễn Quốc Hùng dịch là “nuôi dưỡng nhân tài”). Theo đây, lời của Quản Trọng có thể được diễn đạt là: “Kế một năm chi bằng trồng lúa, kế mười năm chi bằng trồng cây, kế trọn đời chi bằng ĐÀO TẠO/BỒI DƯỠNG NHÂN TÀI…”.

Tuy nhiên, thành ngữ tục ngữ hay khẩu hiệu muốn truyền bá, lưu hành rộng rãi, tất phải ngắn gọn súc tích. Thế nên, lời Quản Trọng về sau được cô đọng thành: “Thập niên thụ mộc, bách niên thụ nhân”. Việc đối dịch “bách niên thụ nhân” thành “trăm năm trồng người”, giữ lại cách chơi chữ trong nguyên văn chữ Hán, lại đảm bảo ngắn gọn. Và “trồng người” không chỉ được hiểu theo nghĩa hẹp “đào tạo nhân tài”, mà là sự nghiệp giáo dục đào tạo trong nhà trường nói chung.

Trang bìa cuốn sách của Hoàng Tuấn Công

2 – TRỒNG CÂY – TRỒNG NGƯỜI:

Vì sao Quản Trọng liên tưởng chuyện trồng cây với chuyện giáo dục con người? Ấy là bởi sự vun xới, chăm sóc bảo vệ sớm hôm, từ lúc cây còn là cái mầm bé tí ti cho đến khi thu hoạch là cả một quá trình công phu vất vả sớm hôm, chẳng khác nào chuyện dạy dỗ, đào tạo một con người từ bé đến lúc thành tài.

Mặt khác, “thụ cốc” (trồng lúa) được Quản Trọng so sánh với “thụ mộc” (trồng cây); rồi “thụ cốc”, “thụ mộc”, lại được đặt cạnh “thụ nhân” (trồng người), mục đích để so sánh các loại “thụ” (trồng) và “hoạch” (gặt hái thành quả) khác biệt nhau đến mức nào.

Với trồng lúa, phương thức canh tác không phù hợp thì sẽ thất bát. Nhưng thất bát hay bội thu, thì cũng chỉ sau một vài vụ là có thể rút kinh nghiệm. Với trồng cây thì sự tổn thất về thời gian, tiền bạc sẽ lớn hơn trồng lúa rất nhiều. Ấy vậy nhưng trồng lúatrồng cây cũng không bằng trồng người. Giáo dục con người, bồi dưỡng nhân tài là kế chung thân (một đời), bách niên (lâu dài). Nếu giáo dục đúng thì lợi ích sẽ dài lâu và gấp trăm gấp bội lần. Nhưng nếu phương pháp sai lầm, thất bại thì cũng di hại đến nhiều đời.

3 – “TRÁI NGỌT”–“TRÁI CHUA”:

Chuyện “ở đất này thì cho trái ngọt nhưng trồng sang đất khác có thể lại cho trái chua” trong trồng cây – trồng người cũng không phải do “phong kiến” coi con người “như cái cây, hoàn toàn lệ thuộc vào môi  trường một cách thụ động” như GS. Trần Ngọc Thêm suy diễn rồi quy kết.

Ở thời nào, với bất cứ nền giáo dục nào, môi trường giáo dục cũng ảnh hưởng, thậm chí là quyết định đến tài năng nhân cách của con người. Một học sinh có năng khiếu âm nhạc ở đất nước này có khi chỉ là nhạc công đám cưới, nhưng nếu được đào tạo bởi một quốc gia khác thì lại trở thành thiên tài âm nhạc. Đó là một thực tế.

Để cây “trái chua” thành “trái ngọt”, người ta cải tạo thổ nhưỡng, thay đổi phương thức canh tác, cũng như để đào tạo bồi dưỡng con người, phải chú ý đến môi trường, phương pháp giáo dục vậy.

Những điểm tương đồng và dị biệt giữa trồng lúa – trồng cây – trồng người cho thấy triết lý giáo dục của Quản Trọng rất sâu sắc, tiến bộ.

4 – KẾT LUẬN:

– Thông điệp cốt lõi trong lời nói của Quản Trọng là:

1. Giáo dục, đào tạo nhân tài là kế sách quan trọng và lâu dài, không thể “ăn xổi ở thì”, “xây nhà từ nóc”;

2. Đầu tư cho giáo dục tuy lâu dài, khó khăn nhưng lợi ích thu được lại cũng vô cùng to lớn và dài lâu.

– Hai chữ “thụ nhân” 樹人 (trồng người) không liên quan “khái niệm hội tụ ở mức độ rất đậm đặc tính thụ động của người Việt Nam”; không hề nói lên cái ý chế độ phong kiến coi con người “như cái cây, hoàn toàn lệ thuộc vào môi trường một cách thụ động” như cách hiểu của GS. Trần Ngọc Thêm. Cách GS. TSKH. Trần Ngọc Thêm hiểu về hai chữ “thụ nhân” – trồng người méo mó và hoàn toàn suy diễn, nông cạn.

                                                               

One Response

  1. Cũng hay, thỉnh thoảng ông Tổng ngoáy cái “thùng nước gạo – VHVN” để xem có vớt vát được gi?
    Cái nhóm “gà sống thiến sót” phải lộ diện để đáp lời quan trên. TNT mệnh danh là dân văn hóa học hàng đầu trong Nam, dùng tư duy duy vật mác xít để phê phán “phong kiến lạc hậu” với triết lý giáo dục nhân bản “Tiên học Lễ, hậu học Văn”. Không may gặp phải “hắc tinh ngôn từ” Hoàng Tuấn Công, nên phải về nhà xem lại cái bằng GS của mình.
    Bỏ triết lý “Tiên học Lễ, hậu học Văn”, có phải là chất liệu mới đắp vào nền tảng GD với nhiệm vụ : “Thay đổi cơ bản & toàn diện nền giáo dục & đào tạo Việt Nam” theo Chỉ thị của Bộ Chính trị hay không?
    Chưa thấy dự án, đề án cấp nhà nước về vấn đề này.
    Hữu hiệu nhất, theo tôi, nên mở một Diễn đàn xã hội rộng mở, công khai trên mạng XH, để toàn dân cho ý kiến về “Thay đổi cơ bản & toàn diện nền giáo dục & đào tạo Việt Nam”. Bộ GD đã bó tay, Trí thức đương nhiệm cũng bó tay. Nay chỉ còn Trí Tuệ Toàn Dân mới có thể làm nổi. Trước hết phải làm rõ khái niệm nêu trên. Tiếp đến là câu chữ trong nội dung nhiệm vụ đã thành nghị quyết này.
    Kính đề nghị Tannamtu.com có thể khởi xướng mở Diễn đàn đặc biệt quan trọng này.
    Tks!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Tìm kiếm

June 2024
M T W T F S S
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
June 2024
M T W T F S S
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930

Social Network