MÓN QUÀ VĂN HOÁ – GIẢI NOBEL HOÀ BÌNH 2021 và PHAN BỘI CHÂU

“Nếu không có sự thật, bạn không thể có lẽ phải và niềm tin. Thiếu bất cứ điều nào trong số đó, bạn không thể có một nền dân chủ. Hơn nữa, nếu không có những sự thật, tình hình thực tế sẽ không được chia sẻ…”

Đó là lời phát biểu của Nhà báo Maria Ressa, người nước Cộng hoà Philipine, một trong hai chủ nhân giải Nobel Hòa bình 2021 (VnEx 10/10/2021).

Nhà báo, văn chương và sự thật, đều là những công việc mà con người nhất thiết phải có văn hoá để đạt tới những giá trị cao cả trong sự nghiệp viết, mà nhà cách mạng lỗi lạc Phan Bội Châu ca ngợi cách đây đúng 90 năm, trong một bài do ông viết được đăng trên tờ Ngọ Báo, ra ngày Chủ Nhật 4/10/1931 tại Hà Nội.

Rõ ràng, việc giải Nobel Hoà Bình năm nay lại được trao cho hai nhà báo, một trong những đối tượng là đại diện cho nhân loại, là những người dùng văn chương để nói ra sự thật, bởi sự thật là lẽ phải, và sự thật chính là niềm tin của con người.

Đã vừa tròn 90 năm, nhà cách mạng Phan Bội Châu đã lấy câu nói bất hủ trong  một tác phẩm lịch sử nổi tiếng Trung Quốc là Tả Truyện, cắt nghĩa cho đồng bào ta, rằng nhân loại có ba đối tượng người đáng kính là:

“Thái Thượng lập đức, kỷ thứ lập công, hựu kỷ thứ lập ngôn”

Phan Bội Châu dịch nghĩa: ‘Người ở trong đời cao thứ nhất, là một hạng người lập nên đạo đức; lại thứ hai nữa là hạng người lập nên công nghiệp lớn; lại thứ xuống nữa, thì hạng người lập ngôn’.

Phan Bội Châu nhấn mạnh trong bài viết của mình về vai trò của người làm văn chương như sau:

“Thở ra một câu nói mà tốt lành, thì tức khắc người ta ở ngoài nghìn dặm ứng theo ngay; thở ra một lời nói, mà không lành, ngoài nghìn dặm chống cự lại ngay. Vẫn có thế thật, chỉ một lời nói mà ảnh hưởng rất xa, huống gì lời nói đó đã thành ra văn chương, thì có lẽ nào tuyệt vô ảnh hưởng… Văn chương quan thế đạo thịnh suy; nghĩa là: Văn chương có rất nhiều quan hệ với đường đời, đời mà thịnh thì thường có văn chương hay, mà có văn chương hay thì đường đời mới thịnh…”

Phan Bội Châu khẳng định:

“Người đời xưa đem lập ngôn kể cân ngang với lập đức lập công, mà gọi rằng tam bất hủ, há phải là lời nói phỉnh lừa ta đâu!”

Đọc bài viết của Phan Bội Châu, xã hội Việt Nam hôm nay không thể vô tâm đến mức bỏ mặc những người đã dùng văn chương để nói lên sự thật, và cũng thật khó tin, vì không lẽ người dân lại ích kỷ và hèn đến mức rất sợ nói ra sự thật?!

Có thể, thực tế về sự vô cảm, vô trách nhiệm với cuộc sống của người Việt đã bị đẩy đến mức, trở thành đề thi thử môn văn Trung học phổ thông Quốc gia, vào trường chuyên ở Việt Nam năm 2018 là:“Người Việt đang sống với tâm hồn khô cằn?” (Chuyên mục Giáo dục, VTC news 12/12/2017), thì liệu có phải văn hoá Việt đã bị huỷ hoại từ thời cụ Phan Bội Châu, khi ông than thở:

“Bà con ta ở đời bây giờ hạng người rất cao, thì không thèm nói văn chương, hạng người rất thấp, thì không biết cái gì là văn chương. Đau đớn lắm thay! Chua xót thay!”.

Để được gọi là có chút quà, nhân việc hai nhà báo là những người viết văn chương được nhận giải Nobel Hoà Bình năm 2021, BBT chúng tôi xin được gửi tới các quý vị và các bạn nguyên văn bài viết của Phan Bội Châu cách đây tròn 90 năm. Hy vọng những người làm văn hoá, đặc biệt những người giữ quyền chi phối nền văn hoá ở Việt Nam hôm nay, sẽ động lòng trắc ẩn dù là đã rất muộn, để cứu vớt nền văn chương nước Việt, nền tảng văn hoá giúp “Làm gì để ngăn chặn và đẩy lùi sự xuống cấp đạo đức hiện nay?” (Báo Tổ Quốc 24/6/2021).

BBT Tannamtu.com

Ảnh buổi lễ kỷ niệm nhân 100 năm chữ Quốc ngữ chính thức được sử dụng thay thế chữ Hán tại Việt Nam, tổ chức tại Trung tâm Văn hoá Pháp L’Espace ngày 28/9/2019
Ảnh buổi hội thảo Quốc tế nhân 100 năm chữ Quốc ngữ được chính thức sử dụng tại Việt Nam, tổ chức tại thành phố Đà Nẵng 29/12/2019).

CÁI QUAN-NIỆM VỀ VĂN CHƯƠNG CỦA ÔNG PHAN BỘI CHÂU

(Công dụng và giá trị của văn-chương. Ngọ Báo Chủ Nhật 4/10/1931)

Thường đọc câu thơ Tùy-viên: mỗi phạm bất vong duy trúc bạch; lập thân tối hạ thị văn-chương.

Dịch ý: Công ở non sông thường tạc dạ; thân nhờ bút mực quá hèn trai.

Lại thường đọc câu thơ Minh nhân: Văn chương thiên cổ sự; đắc thất thốn tâm tri.

Dịch ý: Văn-chương việc nghìn đời, hay dở chỉ lòng biết.

Xem cả hai câu ấy, thì bảo văn-chương là một việc có giá-trị hay không? Vấn-đề ấy, thực khó giải-quyết. Chúng ta muốn bàn đến tương lai, phải xét ở dĩ-vãng; muốn phán người đời nay, phải trông gương ở người đời xưa. Kìa như Dương-Hùng ở đời Tây-Hán, làm nên sách Thái-huyền, sách Pháp-ngôn chẳng phải là một nhà văn-chương hay sao? Mà chỉ vì làm quan Đại-phu cho Vương-Mãng, ba chữ Mãng-đại-phu khiến cho Dương-Hùng thành ra người ti-bỉ, mà sách vở của Dương-Hùng làm ra, ít người xem đến.

Thái-Mao ở đời Đông-Hán, in soạn hết cả cửu kinh, làm nên văn bia ở trước nhà Thái-học chẳng phải là một nhà văn-chương hay sao? Mà chỉ vì thất thân với Đổng-Trác, danh nhơ tiết nhục, đến nỗi đời sau không ai nhắc tới.

Hai người ấy vẫn là nhà văn-chương mà làm sao giá tri dẻ đến như thế? Thế thì câu “Lập thân tối hạ thị văn-chương” của Tùy-viên, chẳng đúng lắm sao?

Nói trái lại, thánh như đức Khổng tử, chẳng những người đương thời tín ngưỡng mà thôi, cho đến lúc bây giờ người các nước Âu-châu, còn nhiều kẻ dốc lòng hâm-mộ, mà xét đến sự nghiệp ngài, thì chỉ có sáu bộ kinh; sáu bộ kinh có cái gì đâu, chỉ là văn-chương mà thôi. Hiền như thầy Mạnh-Kha, chẳng những người đời ấy phải khuynh-phục, cho tới bây giờ người các nước Đông, Tây, vẫn còn vô số người nhắc nhở, mà tìm cho đến sự nghiệp thầy, thì chỉ có bảy thiên sách; bảy thiên sách có cái gì đâu, cũng chỉ có văn-chương mà thôi, xem như thế, thì câu “Văn-chương thiên cổ sự” của Minh-nhân, chẳng đúng lắm sao?

Cân nhắc cả hai phương diện như trên kia, thì bảo văn-chương là một giống không giá trị, hay bảo văn-chương là một giống có giá trị? Vấn đề ấy làm sao giải quyết cho xong?

Tôi xin mượn nhà Tả-truyện làm thầy biện hộ.

Tả-truyện có mấy câu nói rằng: “Thái thượng lập đức, kỷ thứ lập công, hựu kỷ thứ lập ngôn”.

Dịch nghĩa: Người ở trong đời cao thứ nhất, là một hạng người lập nên đạo đức; lại thứ hai nữa là hạng người lập nên công nghiệp lớn; lại thứ xuống nữa, thì hạng người lập ngôn. Ba hạng người ấy, rặt là hạng người có ích cho loài người; phải nhận cho là có giá trị.

Lập đức là một hạng người gây dựng nên một nền đạo-đức. Tỉ như: đức phật Thích-ca, đức thánh Dê-du mỗi người có lập thành một khuôn đạo-đức, mà giữa bản-thân của các ngài ấy, vẫn cũng đáng làm một cái gương đạo-đức cho trong đời. Đức Thích-ca thì cốt cái chủ-nghĩa phật với chúng-sinh bằng một lớp “phật sinh bình đẳng”. Đức Dê-du thì cốt cái chủ-nghĩa yêu người như yêu mình, “Ái nhân như kỷ”, thật rõ ràng là một hạng người lập đức; mà ở trong loài người, không ai xiêu việt hơn được nữa.

Còn thứ nữa thì là hạng người lập công. Lập công là như thế nào? Đụng gặp ở trong đời ấy, có đại-tai đại-nạn mà nhờ người ấy cứu vớt xong; có đại lợi đại-phúc, mà vì người ấy gây dựng nên. Tức như vua nước Tàu, nhờ có vua Hạ-vũ mà trừ được họa hồng-thủy; nước Tây nhờ có ông Kha-luân-bố mà phát hiện ra được Mỹ-châu; nước ta nhờ có vua Quang-Trung mà đuổi được giặc Mãn-thanh; những người ấy chính là hạng người lập công, xo với người lập đức, vẫn không in nhau, mà cũng là hạng người có công lớn với đời và với người ta cũng nhận cho là có, giá-trị nặng lắm.

Còn thứ xuống nữa, là hạng người này: Kể về phần đức, chỉ là đức thông-thường, kể về phần công, không có công gì trác việt, nhưng mà tấm lòng đau đáu với xót tục, đôi tay trữa cháy vớt chim, chẳng khác gì lập-đức lập-công đâu. Nhưng hoặc vì thời thế gay go, hoặc vì chủ-nghĩa trái tục, hoặc vì năng-lực còn kém, hoặc vì địa-vị còn thua, mà không thể làm được những việc như các người trên kia nói, vạn bất-đắc-dĩ, mới phải mượn ba tấc lưỡi, làm bộ máy xoay đời, cậy một ngòi lòng, làm khuôn lò nấu tục, mà các nhà lập-ngôn mới nảy ra Khổng-tử vì sao có lục-kinh?

Mạnh-Kha vì sao có thất thiên?

Nói cho đúng, thì sự nghiệp cũng chỉ có mấy câu nói mà thôi.

Mấy câu nói ấy, khi nín ở trong lòng, thì bảo rằng tâm, khi phun ra ở miệng, thì bảo rằng ngôn, ngôn không thể hết được, thì viết ra làm chữ, đã viết ra làm chữ, mới thành ra văn chương, văn chương chỉ là ngôn, mà ngôn lại gốc ở nơi tâm, vì trong lòng có nghĩ ra đường nào, thì miệng với bút mới phun nhả ra đường ấy.

Kinh dịch có câu: xuất kỳ ngôn thiện, tấc thiên lý chi ngoại ứng chi; kỳ ngôn bất thiện, tắc thiên lý chi ngoại vi chi.

Nghĩa là: thở ra một câu nói mà tốt lành, thì tức khắc người ta ở ngoài nghìn dặm ứng theo ngay; thở ra một lời nói, mà không lành, ngoài nghìn dặm chống cự lại ngay. Vẫn có thế thật, chỉ một lời nói mà ảnh-hưởng rất xa, huống gì lời nói đó đã thành ra văn chương, thì có lẽ nào tuyệt vô ảnh-hưởng. Nên người đời xưa đã có câu nói rằng, văn chương quan thế đạo thịnh suy; nghĩa là: văn chương có rất nhiều quan hệ với đường đời, đời mà thịnh thì thường có văn-chương hay, mà có văn-chương hay thì đường đời mới thịnh. Nếu trái thế, thì văn-chương dở mà đường đời suy, thì văn chương càng dở. Văn-chương ảnh-hưởng xa lớn đến như thế, bảo văn-chương là một giống không có giá trị, có lẽ nào…!

Người đời xưa đem lập ngôn kể cân ngang với lập đức lập công, mà gọi rằng tam bất hủ, há phải là lời nói phỉnh lừa ta đâu!! Nghĩ cho hết các lẽ như trên ấy nói, thì bảo văn-chương là tuyệt đối vô giá-trị, vẫn không phải là nhà tri-ngôn, mà bảo văn-chương là tuyệt đối có giá-trị, cũng chưa chắc là nhà tri-ngôn. Nói cho đúng, văn-chương sở-dĩ có giá-trị, không chỉ tại ở nơi văn-chương; mà hơn nửa phần ở nơi người làm văn-chương; người làm văn-chương có giá-trị, thì văn-chương đó thành ra văn-chương của Khổng, Mạnh; người làm văn-chương mà không có giá trị, thì văn-chương đó thành ra văn-chương của Dương-Hùng, Thái-Mao. Giá trị vẫn ở nơi văn-chương hay, mà văn-chương sở-dĩ hay, tất nhiên ở nơi người làm văn-chương đó là người có giá-trị.

Chúng ta xin đem cặp mắt xem văn chương, mà đặt luôn cả cặp mắt xem nhân cách thì câu nói: Văn-chương thiên cổ tự, đắc thất thốn tâm tri, chẳng đậm đà thắm thiết sao?

Bà con ta ở đời bây giờ hạng người rất cao, thì không thèm nói văn chương, hạng người rất thấp, thì không biết cái gì là văn chương. Đau đớn lắm thay! Chua xót thay!

Trời đen như mực, đất xụp như bùn, tân thế-giới xa lắc xa lơ, còn ai phát hiện… Họa hồng-thủy, tràng xuôi tràng ngược, hiếm kẻ trị binh. Thắp hương mà tụng đức Thích-ca, thấy đâu là phật? Cúi đầu mà xin ra ơn Cứu-chúa, ai trữa cho tôi? Công đá không biết lập vào đâu, mà đức lại như hình vô vị…

Chúng ta chẳng nói tới văn-chương còn nói gì? Nếu không thèm nói văn-chương thì xin hỏi, ngoài việc văn-chương, thì có gì là chúng ta làm được? Lại như một hạng người không biết văn-chương là cái gì, thì tôi không muốn bàn nói tới. Lấp miệng thầy cho thạo, anh-võ là mình, nuôi xác thịt cho no, ngựa trâu thây kệ, nếu chỉ hạng người như thế mà ta còn nói văn chương với họ làm gì; nhưng há có lẽ đâu, hai mươi lăm triệu đồng-bào tai thông mắt sáng, hơn bốn nghìn năm tổ quốc gốc lớn nguồn xa, mà không có người biết nghe văn chương ư? Vậy nên chúng ta phải cố học cho ra nghề văn-chương.

Phan Bội – Châu

One Response

  1. Chào anh Bình!

    Cám ơn anh đã chia sẻ “Món quà văn hoá”, rất ý nghĩa!
    Em đã đọc bài viết của cụ Phan Bội Châu cách đây ít lâu, nhưng nay đọc lại trong “ánh sáng” bài viết của anh khi nhìn thấy mối tương quan với sự kiện giải Nobel Hoà Bình năm nay, chợt nghiệm thấy giá trị đặc biệt của bài viết.
    cái nhìn của Cụ thiệt là thấu đáo với những ngòi bút chân chính: “tấm lòng đau đáu với xót tục, đôi tay trữa cháy vớt chim, chẳng khác gì lập-đức lập-công đâu”!
    Chúc anh một tuần mới nhiều niềm vui!

    em,
    Khánh

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Tìm kiếm

June 2024
M T W T F S S
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
June 2024
M T W T F S S
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930

Social Network