TTCT – Tờ Đăng Cổ Tùng Báo xuất bản ở Hà Nội, ra mắt số đầu vào tháng 3-1907, vốn là sự nối tiếp của tờ Đại Nam Đồng Văn Nhật Báo từ những năm cuối thế kỷ 19. Nhưng nét đặc sắc của Đăng Cổ – gắn với phong trào Đông Kinh nghĩa thục của các nhà duy tân đầu thế kỷ 20 – là có thêm phần quốc ngữ bên cạnh phần chữ Hán của tờ Đại Nam.
Trong lịch sử báo chí quốc ngữ VN, Đăng Cổ được coi là tờ báo đầu tiên ở miền Bắc, trong khi ở miền Nam từ ngót nửa thế kỷ trước đã có tờ Gia Định Báo (1865). Nét đặc sắc của Đăng Cổ như nghĩa nôm của nó (đánh trống) là sự cổ vũ cho những tư tưởng mới của phong trào nghĩa thục. Trên số báo ngày 26-9-1907 có một bài báo mô tả cảnh quan ngày tết trẻ con tại Hà Nội. Xin giới thiệu để chúng ta cùng hình dung những tập quán và tâm tính của con trẻ cách nay vừa tròn một thế kỷ (câu chữ và chính tả xin được giữ nguyên như bản gốc).
D.T.Q
TRUNG THU
Bài này là của học trò tràng Đông – kinh – nghĩa – thục, năm nay mới có 14 tuổi, tập làm văn quốc – ngữ theo lối Pháp. Bài làm cốt để cho trẻ con đọc với nhau. Bản báo xin phép các quý khách đăng vào để những ông nào vẫn nói rằng chỉ Pháp – văn mới làm được sách cho trẻ đọc, xem xem giá thử cứ tập làm mãi lối này, rồi nước Nam mình có văn được không:
Giăng sáng quắc. Phố xá ngộn những người. Đây: dình tùng sèng; đó: dình tùng sèng; đầu phố một đám rước, quối phố một đám rước. Nào rồng, nào sư – tử; nào cá, nào thiềm – thử, kéo đàn kéo lũ, như đi tắm sáng giăng tròn.
Chỗ nọ lập trống quân; chỗ kia chăng trống quít. Hàng Đường, hàng Ngang, nhà nào nhà nấy đua nhau bày cỗ. Khéo gớm! khéo ghê! kìa đu đủ gọt ra hoa sói hoa nhài, nọ đùi gà bày thành Tiều – phu, Lã – vọng. Đèn chạy quân, đèn sẻ – rãnh: Trương – phi cưỡi ngựa đi vạch thẳng; vua Thuấn cày voi chạy chữ công. Cái chạy hỏa – lò, cái chạy cát; cái ghép lá nứa, cái vặn bằng tay. Hơi lửa mới biết dùng quay tán giấy.
Bánh dẻo, bánh nướng, đủ các lối bột đường; trái dừa trái bưởi, thiếu chi loài hoa quả?
Giai giai, gái gái, mặt mũi hởn hơ; trán cỗ nhà lại đi ghé cỗ người. Nhà ta khéo, nhà nó vụng; nhà ta nhiều bánh, nhà nó ít sôi.
Ngoài đường thì hai bên hè lốc nhốc những trẻ hồ khoan. Anh này thỏ cốc lếu, chị kia cá tí – hon. Lũ lũ lượt lượt, bắt cái hồ khoan! Hết: mẹ bán than, đến: mẹ bán củi. Bắt cái hồ khoan!
Vui! cha chả là vui! giai vui, gái vui, nhớn vui, bé vui; trẻ vui chưa lo nghĩ, già vui nhớ thiếu niên.
Duy chỉ có thằng Cõn là không vui…
Chớ thằng Cõn là con nhà ai? nó bao nhiêu tuổi?
Thằng Cõn là con mụ ăn mày, năm nay nó mới lên sáu tuổi.
Nhà nó ở đâu? Nay ở tam quan nọ! mai ở cửa đình kia. Đất làm giường, manh chiếu rách làm chăn, áo không có, quần không có, chỉ có mụn tã để tối quàng vai cho đỡ lạnh. Cơm không có, bánh không có, họa chăng thỉnh – thoảng ai cho miếng cháy khô nhá đỡ đói lòng. Ngày ngày con rắt mẹ lòa đi kêu từng cửa, mười cửa họa may được một đồng tiền. Mọi khi còn dễ, nhà nào còn thừa xương xẩu còn nhớ đem cho. Mấy hôm nay, đâu đâu cũng bận. Nhà dọn bàn độc, nhà bầy đồ chơi. Và tiếng trống tiếng cười, lấp mất tiếng kêu thằng ốm đói. Tay cầm gậy rắt mẹ, miệng lậy van ông bà, mắt thỉnh thoảng ghé qua lũ đồng niên, đương lôi voi rắt ngựa. Nước mắt ứa hai hàng, miệng nuốt nước rãi.
Các anh em ơi, lúc ta bày đình bày chùa, có ai nghĩ đến phận thằng Cõn không?
Nguyễn Văn Xuân
Cuối bài báo có một lời nhận xét của Đăng Cổ, viết rằng: “Than ôi! trí trẻ mới nghĩ đến có một thằng Cõn, mà đã thương tâm thế rồi. Những ở Hà Nội ta này có bao nhiêu là thằng Cõn?”.
Nguồn bài dẫn: http://tuoitre.vn/Tuoi-tre-cuoi-tuan/Tuoi-tre-cuoi-tuan/221834/Trung-thu-Ha-Noi-cach-day-mot-the-ky.html
Nguồn ảnh: BBT website Tân Nam Tử Nguyễn Văn Vĩnh