Thưa các quý vị và các bạn độc giả!
Ngày 11/4/2020, trang tin TNT đã đăng phần Hai bài viết có tựa đề ‘Bác sĩ tự do’,của bác sĩ Nguyễn Hải (1901-1938), đăng trên L’Annam Nouveau năm 1934.
Sau khi bài viết được đăng, chúng tôi nhận được đề nghị của một số bạn, hiện là bác sĩ đang làm việc tại Hà Nội, muốn được đọc toàn bài viết của bác sĩ Nguyễn Hải.
Để đáp ứng nguyện vọng của các bạn quan tâm, hôm nay BBT chúng tôi xin được gửi tới các quý vị và các bạn phần Ba của bài viết (Phần Một chúng tôi đã chuyển riêng đến các bạn có đề nghị), đồng thời cũng là nén hương tưởng nhớ đến bác sĩ Nguyễn Hải nhân ngày giỗ gần kề, 8 tháng Tư Âm lịch.
Chúng tôi cũng xin được nhắc lại với các quý vị và các bạn, rằng Bác sĩ Nguyễn Hải còn là người được thụ hưởng trực tiếp những tinh hoa văn hóa, về khả năng và trình độ hiểu biết văn chương của học giả Nguyễn Văn Vĩnh, từ đó, Nguyễn Hải trở thành người đầu tiên dịch trọn bộ tác phẩm văn học đỉnh cao ‘La dame aux Camélias – Trà Hoa nữ’ của nhà văn Pháp Alexandre Duma con (1824-1895). Cuốn sách dịch được phát hành tại Hà Nội năm 1940.
Tại phần Ba của bài viết ‘Bác sĩ tự do’, chúng tôi rất tâm đắc khi đọc đến đoạn văn Nguyễn Hải đã bộc bạch những cảm xúc rất giản dị nhưng sâu nặng về người cha của mình, dịch giả Nguyễn Văn Vĩnh. Điều này, sẽ giúp những người thân trong gia tộc chúng tôi hiểu hơn về nỗi lòng, nhận thức và sự khâm phục của người con trai cả, trước học giả Nguyễn Văn Vĩnh, trái với một vài lời dị nghị có tính suy diễn, rằng Nguyễn Hải đã mâu thuẫn với bố mình về mặt tư tưởng.
BBT TNT.com chân thành cảm ơn một số các quý vị độc giả đã quan tâm tới trường họp bác sĩ Nguyễn Hải nói riêng, và gia đình Nguyễn Văn Vĩnh nói chung!
Trân trọng!
T/M. BBT. TNT.com
Nguyễn Lân Bình
Bác sĩ tự do
Tại sao các bác sĩ trẻ không sinh sống và lập nghiệp ở quê nhà ?
Vì sao họ tập trung tại các trung tâm lớn, đặc biệt là ở Hà Nội và Sài Gòn, nơi họ buộc phải cạnh tranh với nhau? Những nơi được quan tâm nhất là Sài Gòn và Hà Nội. Các bác sĩ An Nam trẻ đã định cư ở đó sẽ không bao giờ rời khỏi nơi đó đến sống tại các tỉnh lẻ. Kể cả những người từ Pháp trở về chẳng ai nghĩ đến việc an cư tại nơi nào khác ngoài các thành phố lớn.
Để rõ ràng hơn, chúng tôi chỉ đề cập đến các thành phố trực thuộc, nơi có từ 3.000 cư dân trở lên. Tại sao họ không định cư ở những thị trấn nhỏ này?
Chúng ta hãy nói về việc định hướng các bác sĩ tương lai của chúng ta đến các thị trấn này, thậm chí đến các phủ và huyện, nhưng chúng ta bỏ qua một điều, đó là trước khi quyết định đến lập nghiệp ở Hà Nội, chúng ta đã tự hỏi mình câu hỏi này. Đối với cá nhân tôi, người đã rời Ninh Bình, thủ phủ của 1 tỉnh với 3.000 dân, với nhiều điều hối tiếc, khi thứ tôi bỏ lại đằng sau chẳng có gì ngoài tình bằng hữu, chắc chắn có lý do để tôi quyết định rời khỏi thành phố này và đến định cư tại Hà Nội, một thành phố đã thừa mứa các bác sĩ. Nhân tiện, cũng có nhiều người khuyên chúng tôi nên đi nơi khác cũng vì lý do này.
Cuộc sống bình lặng tại các tỉnh vùng quê yên tĩnh thật tuyệt vời, ngay cả đối với những người bận túi bụi công việc. Cuộc sống không đắt đỏ và đối với những người có nhu cầu vừa phải, các tỉnh miền quê sẽ là vùng đất mơ ước. Rõ ràng, tôi nói điều này với chúng ta, người Annam, bởi vì chúng ta phải biết rằng người An nam ta không có nhu cầu hưởng thụ cao. Mặc dù được tiếp thu một nền giáo dục tiên tiến và có vài năm sống ở Pháp, chúng tôi vẫn phải khẳng định rằng chúng tôi không có nhu cầu cấp thiết để phải sống trong một ngôi nhà tiện nghi, được cung cấp nước và điện đầy đủ – những thứ mà nhiều nơi vẫn chưa có; chúng ta cần phải hiểu rằng, để phục vụ nhu cầu ăn uống, thứ chúng ta cần chỉ đơn giản là cơm và nước mắm. Chúng ta cũng cần biết, rằng chúng ta không cần những trò giải trí, hay đúng hơn là những trò giải trí đặc biệt, những thứ có thể là cần thiết đối với ông Chánh cảnh vệ hoặc ông Đội trưởng Hải quan, đối với chúng ta là những thứ xa xỉ, mà chúng ta không cần mơ ước. Chúng tôi muốn khẳng định tất cả các giả thuyết này.
Cuộc sống đã quá khó khăn với nhiều người trong chúng ta gần năm năm nay, và chúng ta đã quen với việc không có tất cả, hoặc chí ít là nhiều thứ mà chúng ta luôn nghĩ là thiết yếu.
Bản thân chúng tôi đã đạt đến thứ triết lý đẹp đẽ này, tôi và người thân của tôi, thứ triết lý đó là: chờ đợi với sự thanh thản cho đến khi chúng ta bị tước bỏ mọi thứ, để cuối cùng chúng ta có thể sống cuộc sống đơn giản như tổ tiên. Người ta thường nói họa vô đơn chí (điều bất hạnh không bao giờ đến một cách đơn lẻ) – tuy nhiên, tôi không bao giờ coi những điều xảy ra với chúng tôi là bất hạnh! Và như vậy, nói như một vị quan chức của của tổ chức cứu trợ, là tôi đã bị ‘loại’ khỏi tổ chức đó, nơi mà do thời gian chờ đợi khắc nghiệt đã buộc tôi phải gia nhập.
Tôi không mong đợi điều đó, nhưng kể từ đó, tôi học được cách đón nhận nhiều cú đá hậu trời giáng khác ngay cả trong lúc đề phòng cẩn thận nhất, và đúng vào lúc không thể ngờ người ta có thể tự cho phép mình làm như vậy.
Quay trở về với vùng quê xinh đẹp và êm dịu của chúng ta, nơi mà những chiều hoàng hôn, chúng ta có thể ngắm “làn khói bốc lên từ những mái nhà và bóng tối ngả dài trên mặt đất”, dù với tâm hồn thi vị đến đâu và tình yêu dành cho thiên nhiên đến thế nào , chúng ta cũng phải công nhận rằng chúng ta không thể sống ở đó chỉ với tình yêu và dòng nước dù là ngọt mát nhưng không phải lúc nào và ở đâu cũng có thể uống được!
Đó là do trong một thị trấn tỉnh lẻ, có nhiều nhất hai chục gia đình có nhu cầu cần đến bác sĩ người Pháp, và nếu tính tất cả các gia đình khá giả, rải rác ở tất cả các ngóc ngách của tỉnh, thì số lượng cũng không quá được năm chục.
Vấn đề là kinh phí, chúng ta phải hiểu, một gia đình An Nam đáng kính ít nhiều đều biết chữ Nho, và tất cả chúng ta đều biết rằng, nghề y là một phần trong hành lý của bất kỳ Nho sỹ nào. Tuy nhiên, tôi biết rất nhiều Nho sỹ không tin tưởng y học cổ truyền một cách mù quáng, tôi biết một số người trong gia đình tôi ngưỡng mộ những lời giải thích của tôi về cơ chế bệnh học của bệnh này hoặc bệnh kia, dù sao cũng chỉ là phương pháp chiết trung khá khiên cưỡng khi đề cập đến 1 liệu trình điều trị.
Thực ra, đồng bào ta không thể tự mình chăm sóc sức khỏe, họ đơn giản chỉ tìm cách chữa khỏi một căn bệnh nhất định. Vì vậy, cả năm có khi không có hơn hai mươi buổi thăm khám tính cho cả một tỉnh, như tỉnh Ninh-Bình chẳng hạn, cũng bởi họ thấy anh rất bình thường, thậm chí yếu đuối, nhiều khi gặp quan lớn chẳng dám ho he, chưa nói đến việc đòi thù lao.
Để chắc chắn điều trị cho bệnh nhân của tôi cho đến khi hồi phục, tôi thậm chí còn phải chở miễn phí bệnh nhân bằng xe riêng mui trần, giúp bệnh nhân nhập viện chữa bệnh cũng miễn phí. Điều đó cũng không ngăn được việc bệnh nhân trượt khỏi tay tôi như những con lươn ngay khi vừa bình phục.
Người Annam muốn được điều trị nhưng không muốn bị xáo trộn những thói quen hàng ngày của mình. Trước khi chúng ta có được kỹ năng sống tại thôn quê thì trước hết, khâu giáo dục công dân phải đi trước một bước.
Hiện tại, chúng tôi đang nói chuyện với ông Bác sỹ-Giám đốc cơ quan Trợ giúp Y tế, đôi khi là về khâu chăm sóc y tế, chắc chắn là như vậy, nhưng rất thường khi là về việc cứu giúp các bệnh nhân bị các thầy lang y học truyền thống bỏ rơi, họ tìm đến chúng tôi như bám víu vào một hy vọng cuối cùng; thường thì người ta đồng thời ủy thác công việc này cho chúng tôi cùng lúc với việc đi vời 1 vị linh mục!
Tôi đã nói rất rõ: Bác sỹ giám đốc cơ quan Hỗ trợ y tế; bởi vì mọi người đều nhận thức được cái vị thế mà các nhân viên công sở có được trong con mắt dân chúng. Vì vậy, một bác sỹ nhỏ bé thì làn được gì ở những nơi như vậy? Một người xa lạ với địa phương, người mà chắc chắn sẽ bị người ta chỉ tay giễu cợt: “thằng nhóc này mới ra trường, chưa được bổ nhiệm!”? Anh không thể so sánh với quan Đốc, một công chức, một quan lại. Bởi vì làm quan (trở thành một công chức) trong tâm thức của dân chúng, nhất thiết phải đi kèm với thuật ngữ thi đỗ (vượt qua cuộc thi), và làm quan luôn là giấc mơ của các khố rách (những người mà trang phục chỉ là cái miếng vải che trym rách nát), đám khố rách này thực sự quá đông bên cạnh vài chục ông quan, mà sự hiện diện dường như là niềm vinh hạnh cho cái thị trấn duy nhất của tỉnh.
Cha tôi, người của thế hệ khác và có ý chí tự do, đã từ nhiệm, ông luôn chỉ mơ ước một điều: rằng dân ta có lòng tự tôn và được tôn trọng với tư cách của một dân tộc, rằng ngày nào đó, khái niệm quan lớn không được coi trọng hơn từ dân lớn (người dân vĩ đại, công dân vĩ đại), hẳn đọc giả Dông Dương Tạp Chí còn nhớ?
Tôi không muốn chỉ trích trật tự xã hội của chúng ta, điều đó sẽ đưa chúng ta đi quá xa, nhưng liệu từ này đã được nói từ những ngày đầu khi báo chí An Nam ra đời, chẳng phải đến giờ vẫn còn tính thời sự đó sao? Quan lớn đến giờ vẫn là một tên gọi rất hấp dẫn và được thèm muốn!
Theo tôi, đây là một nghịch lý. Điều này tạo ra một rào cản giữa dân, những người bị bệnh và quan lớn, những người chữa bệnh. Và hóa ra khi bạn được gọi, phải mất một khoảng thời gian đáng kể để trước hết định thần xem mình là ai với người nói chuyện với bạn.
Khi bác sĩ chỉ là dân, giống như bất kỳ bệnh nhân nào của anh ta, anh ta chắc chắn sẽ thành công hơn với họ. Ngày đó không còn xa nữa; nhưng, trong khi chờ đợi, để cho phép bác sĩ kiếm sống từ nghề của mình ở nơi khác ngoài các thành phố lớn, nơi hội tụ và tích lũy tất cả những gì thuộc về tiền bạc và những người có niềm tin vào khoa học Pháp, thì một quan tiền nên có giá trị mười xu, để giúp chúng tôi, dù đòi thù lao rất cao trong khi trên thực tế, chúng tôi hài lòng với khoản thù lao rất ít ỏi, và đồng bào của chúng ta có đủ tiền để mua thuốc theo các đơn thuốc của chúng tôi.
Vậy đó, trong khi bàn về y học, tôi đã lan man đến cả kinh tế chính trị học, nhưng, quý vị hãy nghĩ mà xem, một phần của nỗi đau mà chúng ta đang phải gánh chịu, các bác sỹ tự do, cũng giống như mọi người khác, đến từ đâu ?
Bác sĩ NGUYỄN HẢI
Người dịch: Nguyễn Như Phong
Médecins libres (III)
Pourquoi les jeunes médecins ne s’installent-ils pas à l’intérieur ?
Pourquoi se sont-ils amassés dans les grands centres, surtout à Hanoi et à Saigon, où ils se font mutuellement de la concurrence ? Toute proportion gardée, il doit en être de Saigon comme de Hanoi. Les jeunes médecins annamites qui s’y sont déjà installés ne se décideront jamais à quitter la place pour aller en province, et ceux qui reviennent de France ne pensent pas non plus à s’installer ailleurs que dans les grandes villes. Pour plus de précision, nous ne voulons parler que des villes de l’intérieur où l’on compte 3.000 habitants et plus. Pourquoi ne vont-ils pas s’installer dans ces petites villes ?
On parle de diriger nos futurs médecins vers ces villes, voire vers les phu et huyên. Mais on ignore une chose, c’est qu’avant d’aller nous installer à Hanoi, nous nous sommes déjà posé la question. Pour moi personnellement, qui ai quitté Ninh Binh, chef-lieu de province de 3.000 habitants, avec beaucoup de regrets, n’y ayant laissé que des amitiés, il y avait certainement des raisons pour me décider à quitter cette ville et à venir m’installer à Hanoi, ville déjà largement pourvue de médecins libres. Soulignez-le, en passant, on a l’air de nous conseiller d’aller ailleurs pour cette raison.
La vie calme de province est très reposante, même pour ceux qui ont beaucoup de travail. La vie n’y est du reste pas chère et pour ceux qui se contentent de peu, la province serait un pays de rêve. Evidemment, je dis cela pour nous, Annamites, car on doit supposer que nous nous contentions de très peu. Malgré une certaine éducation que nous avions reçue et les quelques années que nous avions passées en France, on doit quand même supposer que nous n’ayons nullement besoin de nous loger dans une maison confortable, pourvue d’eau et d’électricité – il n’y en a pas encore dans beaucoup de localités – ; on doit supposer que nous n’ayons besoin pour nous nourrir que de riz et du nuoc-mam, – on doit supposer que n’ayons pas besoin de distractions, ou plutôt que nos distractions soient spéciales, et que certaines choses qui soient des nécessités pour Monsieur le Garde Principal ou Monsieur le sous-brigadier des Douanes soient pour nous des matières de haut luxe, auxquelles nous ne devions pas rêver. Nous nous plaisons à admettre toutes ces suppositions.
La vie est si dure pour beaucoup d’entre nous depuis voilà bientôt cinq ans, que nous avons fini par nous habituer à nous passer, sinon de tout du moins de bien des choses que nous avions toujours crues indispensables. Nous en sommes arrivés à cette belle philosophie qui consiste, pour moi et les miens tout au moins, à attendre avec sérénité qu’on nous dépouille de tout, pour nous permettre enfin de vivre cette vie simple de nos ancêtres. On dit qu’un malheur n’arrive jamais seul. – je n’ai jamais pris pourtant comme des malheurs tout ce qui nous est arrivé ! Et voilà que, pour employer l’expression d’un de ses fonctionnaires, je suis évincé de l’Assistance, où la dureté des temps m’obligea à entrer. Je ne m’y attendais pas, mais j’apprends depuis à m’attendre à bien d’autres coups de pied de l’âne, en me tenant cependant sur mes gardes, n’étant tout de même pas au point qu’on puisse se les permettre délibérément.
Pour revenir à notre belle et douce province, où au déclin du jour on peut, comme sous d’autres cieux, regarder « la fumée monter des faîtes et les ombres s’allonger sur le sol », pour peu qu’on ait l’âme poétique, nous devons, malgré notre amour pour la nature, reconnaître que nous ne pourrions pas y vivre uniquement de cet amour et d’eau fraiche, – pas toujours et partout potable ! C’est que dans une ville de province on compte tout au plus une vingtaine de familles qui peuvent s’adresser au médecin français, et en comptant toutes les familles suffisamment riches, dispersées dans tous les coins de la province, on en trouverait peut-être une cinquantaine. Question d’honoraires à part, nous devons tenir compte de ce qu’une famille annamite honorable est plus ou moins lettrée, et nous savons tous que l’art médical fait partie du bagage de tout lettré qui se respecte. Je connais cependant pas mal de lettrés qui ne vouent pas à la médecine traditionnelle une confiance aveugle, j’en connais dans ma famille qui admirent mes explications sur la pathogénie de telle ou telle maladie mais qui sont éclectiques, quant au traitement à suivre. Et puis sachons que nos compatriotes ne se soignent pas, ils cherchent seulement à guérir d’une maladie donnée. Il n’y a donc pas plus d’une vingtaine de visites à faire pour toute une province, comme celle de Ninh-Binh par exemple, et cela parce qu’on vous connait très simple, affable même, ne posant pas au grand mandarin et pas du tout exigeant pour les honoraires. Pour être sûr de soigner mon malade jusqu’à guérison, il m’est même arrivé de faire du transport gratuit en conduite-intérieure, et cela n’a pas empêché le malade hospitalisé gratuitement, de me glisser entre les doigts, à peine rétabli : l’Annamite veut bien se laisser soigner mais sans qu’on le dérange de ses habitudes journalières. Avant de pouvoir vivre de notre art à l’intérieur, il y a toute une éducation du public à faire. Pour le moment, on s’adresse au Médecin-chef de l’Assistance, quelquefois pour des soins médicaux certes, mais très souvent pour des malades abandonnés de tous les médecins traditionnels et médécastres, et qui voient en vous une dernière lueur d’espérance ; souvent aussi vous êtes mandés en même temps que le prêtre ! J’ai bien dit : Médecin-chef de l’Assistance ; car personne n’ignore le prestige qu’ont aux yeux de nos populations tous ceux qui occupent une fonction publique. Alors, que vient faire dans de tels endroits, un pauvre petit médecin, étranger du pays, qu’on montrera certainement du doigt en disant : « Voilà un tel qui est sorti de l’Ecole, mais qu’on n’a pas nommé ! » ? Ce n’est pas comparable à quan dôc, qui lui est un fonctionnaire, un mandarin. Car làm quan (faire-mandarin, être fonctionnaire) dans l’esprit de nos populations, doit suivre nécessairement le terme thi dô (réussir au concours, à l’examen), et làm quan est toujours le rêve de tous les khô rách (ceux qui portent des cache-sexes en lambeaux) qui sont vraiment trop nombreux à côté des quelques dizaines de quan dont la présence semble honorer l’unique villette d’une province.
Mon père qui, en d’autres temps et de son plein gré, a quitté l’Administration, a depuis toujours rêvé et rêve encore d’une chose : que notre peuple se respecte et se fasse respecter en tant que peuple, qu’un jour au terme quan lon (grand mandarin) il sache préférer le terme dân lon (grand peuple, grand citoyen), vous rappelez-vous lecteurs du Dông duong Tap Chi ? Eh bien ! je n’ai nullement envie de faire la critique de notre ordre social, cela nous mènerait trop loin, mais ce mot qui a été dit depuis les premiers jours du journalisme annamite, n’est-il pas toujours d’actualité ? Quan lon reste une appellation toujours très goûtée !
A mon avis, c’est un mal. Cela crée une barrière entre le dân qui est malade et le quan lon qui le soigne. Et il se trouve que lorsqu’on est appelé, on met un temps appréciable pour mettre d’abord à l’aise celui que se confie à vous.
Quand le docteur sera un simple dân, comme n’importe lequel de ses malades, il aura certainement plus de succès auprès d’eux. Ce jour-là n’est pas loin à venir ; mais, en attendant, pour permettre au médecin de vivre de son art ailleurs que dans les grandes villes où se sont amassés tout ce qui reste des fortunes et tous ceux qui ont confiance en la science française, il faudrait que la piastre ait la valeur de dix cents, afin que nous en demandions beaucoup pour nos honoraires tout en nous contentant en réalité de très peu, et que nos compatriotes puissent en avoir suffisamment pour faire exécuter nos ordonnances.
Cà-y-est, me voilà amené à parler économie politique à propos de médecine, mais réfléchissez-y bien, d’où vient en partie le mal dont nous souffrons comme tout le monde, nous, médecins libres ?
Dr NGUYEN HAI
Copier l’œuvre : NGUYỄN THỊ HƯƠNG CẦN