Tháng 9 vừa qua, tại Trung tâm Văn hóa Pháp L’Espace ở Hà Nội, đã trình diễn vở nhạc kịch Kim Vân Kiều bằng tiếng Pháp.
Tác phẩm đã ra mắt thành công tại Paris với 5 đêm diễn vào tháng 6/2017, và được các nhà phê bình, giới nghệ sĩ và khán thính giả Việt-Pháp tại Paris khen ngợi và đánh giá cao.
Trước và sau buổi biểu diễn tại Hà Nội, cơ man nào các bài giới thiệu, bình luận và ngợi ca sự thành công của đêm diễn trên trên các phương tiện truyền thông, từ báo Hà Nội Mới, SGGP, Tiền Phong, Tuổi Trẻ… Rồi đến các báo điện tử như báo Văn hóa, Nhà hát Chèo Việt Nam, Baomoi.com…. Chưa kể đến các bản tin của các đài truyền hình từ Trung ương đến địa phương loan tin đến công chúng, thật khó kể hết.
Đặc biệt, các tác giả viết bài đều bày tỏ thái độ khâm phục ‘Tây’, đã thể hiện sự hiểu biết thấu đáo nội dung tác phẩm, nội tâm nhân vật và khả năng cảm nhận sâu sắc nội hàm giá trị của Truyện Kiều, tuyệt tác của Đại thi hào Nguyễn Du. Xong tuyệt nhiên, không thấy một ký giả nào đặt vấn đề, rằng vậy ai đã là người đã giúp cho hậu thế hiểu được thấu đáo hồn cốt của tác phẩm vĩ đại này?!
Họ nhận định:
“Bởi với đạo diễn Christophe Thiry, Truyện Kiều thật sự là một kiệt tác chung của nhân loại, có giá trị phổ quát và mang tính biểu tượng, nó thật sự là “một tác phẩm sâu sắc và phi thường”. (TTO. 4/10/2019)
Hoặc:
“Điều này một lần nữa khẳng định tài năng của đại thi hào Nguyễn Du và giá trị phổ quát của ‘Truyện Kiều’. Nhờ đó, tác phẩm trụ vững cùng thời gian, vượt khỏi lãnh thổ Việt Nam, trở thành nguồn cảm hứng sáng tác, chuyển soạn cho các nghệ sỹ ở nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau trên thế giới,” (ĐNO. 5/10/2019)
Và:
“Thưởng thức tác phẩm này trên sân khấu nhạc kịch, khán giả sẽ được gặp gỡ một Thúy Kiều đa quốc tịch từ trong quá khứ đến hiện đại”. (SGGP. 12/9/2109)
(Ảnh Tuần báo Thế giới và Việt Nam ngày 28/9/19)
Rồi đạo diễn Christopher Thiry còn chia sẻ về việc dàn dựng vở Kim Vân Kiều:
“Rõ ràng là rất nguy hiểm và phấn khích khi được dàn dựng một tác phẩm phong phú và phi thường như vậy. May mắn thay, giống như mọi kiệt tác của nhân loại khác, Kim Vân Kiều cũng nói về thân phận con người cũng như con người đối mặt với các sự sắp đặt bí ẩn của tạo hóa” (kbchn – Mạng thông tin lớn nhất của người Việt ở hải ngoại).
Vậy, có thể coi là mỉa mai không, ngoài một dòng thông báo, rằng:… thông qua bản dịch của Nguyễn Văn Vĩnh và Nguyễn Khắc Viện… Và ai đã là kẻ trung gian đã dẫn dắt hậu thế và người ‘Tây’ cảm nhận được một cách triệt để, cái giá trị mê hồn của một kiệt tác văn hóa của dân tộc Việt?!
Thực tế, kể cả những người từng được mệnh danh là siêu nhân, hôm nay đọc nguyên tác chữ Nôm do Nguyễn Du viết, liệu có chuyển hóa được một tác phẩm đỉnh cao về giá trị nhân bản như Truyện kiều?
Đã từng có người Việt Nam có danh thốt lên rằng, chỉ cần nhìn vào công sức và kết quả truyền bá Truyện Kiều của dịch giả Nguyễn Văn Vĩnh suốt hơn hai chục năm thôi, cũng đã quá đủ để vinh danh con người này.
Nguyễn Văn Vĩnh đã thành công trọn vẹn trong việc chuyển tải đầy đủ và toàn diện cái hồn cốt của Truyện Kiều, không phải chỉ cho các thế hệ tiếp nối là người Việt Nam, mà cho cả các dân tộc khác trên thế giới khi nghiên cứu về văn hóa Việt.
Chúng ta hãy nhìn lại hành trình Nguyễn Văn Vĩnh đã đắm đuối với Kim Vân Kiều như thế nào, từ lúc còn là thanh niên đến khi vĩnh biệt cõi trần….
- Năm 1913, Nguyễn Văn Vĩnh chuyển ngữ Truyện Kiều từ chữ Nôm ra chữ Quốc ngữ và cho in để xuất bản vào lúc mà nền công nghiệp in ấn mới hình thành. Riêng trong năm 1913, cuốn Kiều của Nguyễn Văn Vĩnh đã tái bản đến ba lần, mỗi lần tái bản đều có sửa chữa, hiệu chỉnh, và lần nào cũng in tới hàng ngàn bản.
- Cũng trong năm 1913, Nguyễn Văn Vĩnh đã chính thức giới thiệu Truyện Kiều với công chúng, thông qua tờ báo thuần tiếng Việt đầu tiên ở Việt Nam: ‘Đông Dương Tạp Chí’, mục đích để khẳng định vai trò của chữ viết tiếng Việt được La Tinh hóa.
- Năm 1924, Nguyễn Văn Vĩnh là người đầu tiên biên tập Truyện Kiều thành kịch bản để dựng thành phim. Cùng với các cộng sự người Pháp, Nguyễn Văn Vĩnh mặc nhiên trở thành đạo diễn, lấy toàn bộ cảnh quan của Chùa Láng ở Hà Nội để làm phim trường, và trở thành cuốn phim đầu tiên trong lịch sử điện ảnh Việt Nam.
- Năm 1942 (sáu năm sau khi Nguyễn Văn Vĩnh qua đời), tại Hà Nội, Nhà Xuất bản Alexandre de Rhodes chính thức phát hành tập Một, bản dịch Truyện Kiều ra tiếng Pháp của Nguyễn Văn Vĩnh, và tập Hai năm 1943.
- Năm 1951, cuốn Kiều dịch sang tiếng Pháp của Nguyễn Văn Vĩnh, trở thành cơ sở để Hiệp hội biên soạn Tự điển và Bách khoa toàn thư Cộng hòa Pháp, đã trang trọng đưa tác phẩm Kim Vân kiều vào bộ tự điển
CÁC TÁC PHẨM CỦA TẤT CẢ CÁC THỜI ĐẠI VÀ CÁC XỨ SỞ (Dictionnaire des oeuvres de Tous les Temps et de Tous les Pays).
Thế mới rõ, sự lao tâm của Nguyễn Văn Vĩnh đã ý thức về những giá trị sâu thẳm của Truyện Kiều từ ngày nào?!
Tuy nhiên, sự ‘vô ý’ của người đời đôi khi còn là thói quen xấu, do lối sống của cuộc sống trong môi trường mà hệ tư tưởng luôn luôn ‘bị’… định hướng… và bất chấp sự thật!
Song dù gì, sự quay lưng của một thế lực nào đó trước sự thật, đôi khi, đó lại chính là sự thú nhận của những kẻ sợ sự thật, và sự thật chính là ánh sáng. Phàm ở đời, khi thằng người càng sợ điều gì đó, thì chính điều đó càng trở nên linh nghiệm và bền lâu.
Nói cho công bằng, việc người Pháp thấm thía những giá trị sâu thẳm của một tác tác phẩm văn hóa kinh điển của người Việt Nam như Truyện Kiều, chính là sự xác nhận đầy ý nghĩa về công lao của những người ‘thợ’ văn hóa trong quá khứ, đã dày công mài dũa, chuyển tải một kỳ quan văn hóa siêu hạng, và đó là một thái độ ứng xử hàm ơn vô tận trước các bậc thánh hiền.
Cũng giống như công việc của những người thợ kim hoàn, đã khéo léo tạo ra những viên kim cương tuyệt mỹ, nhờ công sức và lòng yêu nghề mẫn cán, mà trong văn hóa, người ta gọi đó chính là lòng yêu dân tộc, yêu quê hương, yêu cái tính nhân văn của các bậc tiền nhân.
Để giúp bạn đọc không phải đắn đo trong việc đánh giá về sự hiểu biết toàn diện nội dung tác phẩm, về nhận thức sâu sắc thông qua con chữ từ Nôm, Hán văn đến Quốc ngữ, rồi đến Pháp văn của Nguyễn Văn Vĩnh về Kim Vân Kiều, chúng tôi xin trich đoạn ngắn cách ông đã thống kê ngôn từ, xuất xứ ngữ nghĩa trong Truyện Kiều từ năm 1913 như thế nào, trên tờ báo thuần Việt đầu tiên ở nước ta, Đông Dương Tạp Chí:
“Hiện những tiếng dùng trong văn-chương ta có ba thứ hợp với nhau mà thành ra quốc-âm của ta thời nay:
Một là những tiếng nguyên-âm của nước Nam, vốn từ khi chưa học chữ Tầu cũng đã có, như những tiếng: Người, một, hai, ba, bốn, giời, đất, ăn, uống, vân vân.
Hai là những tiếng do chữ nho mà thành ra, như những tiếng: Năm (niên); trong (trung); chữ (tự); cuộc (cục); xanh (thanh), vân vân.
Ba là những chữ nho mượn mà dùng lẫn vào tiếng An-nam như là: Tài, mệnh, phong, tình, vương, quan, gia, tinh, thần, vân vân….
Lấy một trang truyện Kiều ra mà đếm từng tiếng thì trong 143 tiếng, có 80 tiếng nguyên-âm, 10 tiếng lớ chữ tầu, và 53 chữ nho. Mà xem trong 53 chữ nho mượn làm văn nôm, thì chỉ có 8 chữ như bỉ, sắc, tư, phong, là những chữ người thường không hiểu được, còn 45 chữ kia như tài, sắc, phong, tình, thì tuy là chữ tầu nhưng mà đã vào làng An-nam rồi, đàn-bà con-trẻ nghe cũng hiểu, bây giờ cho làm tiếng ta cũng được”.
(Trang 51, Người Yêu Tiếng Việt Trọn Đời – NXB Tri Thức 2018).
Có lẽ, ở một nơi nào đó của thế giới cực lạc, vong hồn của ‘người thợ’ văn hóa Nguyễn Văn Vĩnh đã được an ủi thật nhiều, khi biết những nỗ lực bất tận của mình trong sự nghiệp gieo mầm nhân văn vào các thế hệ đi sau đã nở những bông hoa quý của tâm hồn văn hóa, và kết những trái ngọt nghệ thuật như vở nhạc kịch Kim Vân Kiều do người ‘Tây’ trình diễn.
Chúc cho KIM VÂN KIỀU TRUYỆN có thêm nhiều sự tỏa sáng, trong lòng kiêu hãnh của những người Việt!
Hà Nội, những ngày đầu tháng Mười mát mẻ!
NGUYỄN LÂN BÌNH.
Ghi chú:
Bài đọc thêm http://www.vanhoanghean.com.vn/chuyen-muc-goc-nhin-van-hoa/nhung-goc-nhin-van-hoa/nguyen-van-vinh-voi-truyen-kieu
One Response
Ngay sau khi bài viết được đăng, Ban Biên tập chúng tôi nhận được phản hồi của một giảng viên Khoa Viết Văn và Báo chí của trường ĐHVH HN có đoạn tâm sự như sau:
“Xin cảm ơn sự chia sẻ bài viết với thông tin vô cùng quí giá này. Tôi cũng có nghiên cứu ít nhiều về Nguyễn Du và văn chương của ông, nhưng quả thật chưa từng biết học giả Nguyễn Văn Vĩnh lại là một trong những người có công lao lớn như vậy trong việc dịch, sân khấu hoá, từ đó làm cầu nối giới thiệu Truyện Kiều ra thế giới.
Thật tiếc là hậu sinh thường hoặc là vô tâm hoặc là thiếu hiểu biết nên đã không tìm hiểu ngọn ngành….”
Chúng tôi chân thành cảm ơn độc giả!
TNT.com