Nhà giáo Phạm Toàn (Châu Diên) 1932-2019
Thế nào sẽ gọi là chính thống?
Một người nằm xuống được hàng ngàn đồng bào của ông, hàng ngàn đồng sự của ông, hàng ngàn học sinh của ông, và hàng ngàn người quý trọng ông xót sa, đau buồn và thương tiếc, nhưng người đó lại không phải là con người của hệ thống chính trị chính thống theo cách quy chiếu của quyền lực…. Người đó là nhà giáo Phạm Toàn, bút danh Châu Diên.
Chỉ sau ba giờ đồng hồ, kể từ lúc trái tim người đàn ông 88 tuổi ngừng đập vào sáng sớm hôm nay, ngày 26/8/2019, đã có không biết bao nhiêu thông báo, chia sẻ, lan truyền qua các phương tiện truyền thông khác nhau. Tôi còn nhận được câu hỏi của các bạn trẻ làm báo, hỏi rằng “chú ơi, ông Phạm Toàn là như thế nào?”.
Tôi đã kịp nói được với mọi người quan tâm rằng, ông ấy là Nhà giáo của Dân (lưu ý, không phải nhà giáo nhân dân)!
Nhà giáo Phạm Toàn (ngồi hàng hai, thứ hai từ bên phải sang) trong buổi ra mắt cuốn sách Người Yêu Tiếng Việt Trọn Đời, tổ chức vào ngày 10/10/2018 tại Trung Tâm Văn Hóa Pháp L’Espace 24 Tràng Tiền, Hà Nội.
Năm ngoái, 2018, khi Nhà Xuất bản Phụ Nữ và Nhà Xuất bản Tri Thức chính thức phát hành hai cuốn sách tiếp theo của học giả Nguyễn Văn Vĩnh, là NHỜI ĐÀN BÀ và NGƯỜI YÊU TIẾNG VIỆT TRỌN ĐỜI, trong những lần gặp gỡ sau đó với người giáo già thông thái này, ông đã hỏi tôi:
– “Này, thế cuốn sách tiếp theo cậu dự định sẽ là cuốn gì?”
Tôi khẳng định:
– “Thưa thầy, sẽ là một cuốn có chuyên đề về giáo dục. Em đã xếp sẵn khoảng 30 bài, có thể hơn, nhưng nhiều lắm chỉ nên chọn ra 35 bài là cùng. Vì nếu để cuốn sách dày quá, sẽ khó dùng thầy ạ!”.
Thầy Phạm Toàn:
– “Thế các bài cụ Vĩnh viết bằng tiếng gì?”
Tôi đáp:
– “Dạ, toàn tiếng Pháp thôi. Em sốt ruột lắm, vì để dịch xong, chưa biết đến khi nào nữa?”.
Thầy Phạm Toàn:
– “Này, tôi bảo: Cậu dành cho tôi đi. Cậu chuyển dần từng bài cho tôi. Tôi đang cố gắng hoàn thành nốt hợp đồng với trường GET WAY, rồi tôi sẽ tập trung dịch.
Bình ơi, cậu nhớ nhé, để tôi làm nhé. Tôi muốn đây sẽ là cuốn sách cuối cùng của cuộc đời mình. Được làm việc này, tôi có ra đi cũng thấy mãn nguyện. Mà cụ Vĩnh viết hay, mặc dù văn của cụ ghê gớm lắm.
Mà này, cậu phải cho tôi cả cái vinh dự được viết lời nói đầu của cuốn sách nữa đấy, phải để tôi nhé, tôi mong được làm việc này, cậu nhất trí không?”.
Tôi mừng và cảm động run người trước lời đề nghị giản dị của ông, vì bình thường, ông lúc nào cũng bận, ngày nào cũng bận, cả cuộc đời bận, nên khi có việc gì cần sự quan tâm của ông, không ai dám chắc chắn rằng ông sẽ tham dự được. Tôi đáp:
– “Thầy ơi, vậy thì quá hay rồi. Ngay tuần tới, em sẽ gửi đến thầy một bài đã được chuyển sang bản mềm. Nhưng bài này dài lắm, 9 trang cơ đấy”.
Tôi đã thực hiện ngay sau đó như lời cam kết với thầy. Bài tôi gửi có tựa đề: ‘Enseignement indigène’ (NỀN GIÁO DỤC CHO NGƯỜI DÂN BẢN XỨ). Bài viết bằng tiếng Pháp của Nguyễn Văn Vĩnh được đăng trên 8 số báo liên tục, xuất bản ở Hà Nội năm 1931.
Chỉ hai tuần lễ trôi đi, thầy Phạm Toàn đã gửi lại cho tôi bản dịch sang tiếng Việt, kèm theo lưu ý:
“Vì bài quan trọng, dài, nên tôi xin có mấy lời dẫn có tính tóm tắt, giúp người đọc dễ hình dung khi đọc”.
Tôi sững sờ…. Vì thầy từng nói với tôi, rằng cậu phải cho tôi cả cái vinh dự được viết lời nói đầu của cuốn sách nữa đấy… Vậy thầy mới dịch bài đầu tiên dự kiến đưa vào cuốn sách, mà thầy đã có lời dẫn, lời tựa….Là làm sao?!
Tôi đọc lời tựa của người dịch bài viết, và nhận thấy tâm tư của thầy Phạm Toàn thật có lý, khi ông nêu suy nghĩ như sau:
“Bài viết như một đề cương nghiên cứu về việc cần có một nền giáo dục phù hợp cho người dân nước Nam trong giai đoạn nửa đầu thế kỷ 20. Những điều nêu trong bài viết không chỉ dành cho các nhân sĩ Nho học thành đạt, hoặc Nhà Cầm quyền, mà là sự học của toàn dân Việt Nam, một hệ thống học tập đơn giản nhưng hiệu quả…”
Hôm đó, tôi đã nghĩ quẩn theo hướng tiêu cực… Vậy mà, ai ngờ đâu, sự thật lại diễn ra đúng vào ngày hôm nay 26/6/2019.
Nghe tin thầy Phạm Toàn không còn, cả gia đình tôi buồn, cái nỗi buồn như Tạo hóa sinh ra, cái nỗi buồn tự nhiên như thằng người nào cũng biết khóc khi đứng trước sự mất mát của những gì cao quý, những gì trong sáng, chân thực ở cõi đời, khỏi cần có ai dạy, bảo hay tác động….
Tôi đã từng hạnh phúc, trong buổi lễ kỷ niệm 8 năm ngày Cánh Buồm ra đời, nói với tấm lòng chia sẻ, và cổ vũ thầy giáo Phạm Toàn, người khai sinh một phương pháp giáo dục bình dân, bằng việc nhắc lại một đoạn thư của học giả Nguyễn Văn Vĩnh, viết gửi cho ngài Đốc lý Hà Nội – Hauser, ngày 11/12/1907 (TT Lưu trữ Hải ngoại quốc gia Pháp CAOM), phản đối việc Đông Kinh Nghĩa Thục (ĐKNT) bị Chính quyền khủng bố và trấn áp thô bạo năm 1907.
Bức thư của Nguyễn Văn Vĩnh chứng minh những hoạt động của mình vì một nền dân trí tiến bộ, khi làm công việc giáo dục trong ĐKNT, ông lên án việc Nhà Cầm quyền đã cáo buộc mình là kẻ phản loạn, vì tham gia dạy học và cổ vũ phong trào, trong bức thư có đoạn ông viết:
“… Lần đầu tiên tôi xuất hiện ở nhà trường (ĐKNT.b/t) là ngày 15 tháng 3 Âm lịch… phần hai của lời phát biểu của tôi, là dành cho chữ Quốc ngữ, tôi đề nghị lấy nó làm chữ viết dân tộc và là cơ sở cho nền giáo dục bản xứ… Đó, đó là tất cả tội của tôi. Tôi nhắc lại, là vì tôi đã muốn cải cách giáo dục mà không nhờ đến Chính quyền…”.
Tôi tin tưởng sâu sắc rằng, những ngày tới đây, thầy giáo Phạm Toàn khi gặp linh hồn Nguyễn Văn Vĩnh ở thế giới cực lạc, hai con người sẽ có bao nhiêu chuyện để bàn, để hàn huyên và tâm sự.
Đương nhiên, Nguyễn Văn Vĩnh sẽ mãn nguyện trong cuộc gặp gỡ đó, rằng mình cũng có những người nối nghiệp, hậu thế cũng quyết tâm chiến đấu bằng mọi khả năng để xây dựng một xã hội có dân trí, từ đó mới tìm được sự phát triển về dân khí, và thành công trong việc phát triển dân sinh.
Cầu Trời, Phật và các Thánh thần, cùng vong linh linh thiêng của học giả Nguyễn Văn Vĩnh, sẽ tiếp vong Nhà giáo của Dân Phạm Toàn được siêu sinh tịnh độ.
Xin được thay mặt hậu duệ của gia tộc học giả Nguyễn Văn Vĩnh, vô phép các bạn đọc thân thiết của trang tin Tannamtu.com, tôi cúi đầu vĩnh biệt Nhà giáo của Dân Phạm Toàn.
Chúng tôi, xin ghi nhớ muôn đời những đóng góp và hình ảnh hiền lành, anh minh của Nhà giáo Phạm Toàn.
Kính trọng!
NGUYỄN LÂN BÌNH