Trả lời phỏng vấn nhân dịp phát hành cuốn sách HOA MỘT MÙA.

Tannamtu.com.  

Trả lời phỏng vấn nhân dịp NXB. PHỤ NỮ phát hành cuốn sách HOA MỘT MÙA.

Câu 1 Phóng viên (PV): Xin chào ông Nguyễn Lân Bình. Được biết, Nhà xuất bản Phụ nữ vừa phát hành cuốn sách Hoa một mùa, là tập hợp toàn bộ các sáng tác thơ, truyện ngắn, kịch và phê bình văn học (bằng tiếng Pháp) của Nguyễn Nhược Pháp. Với tư cách là người biên soạn cuốn sách, xin ông cho biết những điều ấp ủ mà gia tộc Nguyễn Văn Vĩnh muốn gửi tới bạn đọc trong cuốn sách này? Trả lời: Cần phải khẳng định một thực tế đáng tiếc, rằng bên cạnh tác phẩm bất hủ là bài thơ CHÙA HƯƠNG mà Nguyễn Nhược Pháp sáng tác lúc 22 tuổi (1932), hầu như lịch sử văn học chữ Quốc ngữ ở Việt Nam trong thế kỷ XX, đã không hề đề cập đến những sáng tác khác của Nguyễn Nhược Pháp trong lĩnh vực thơ mới, chứ chưa nói đến các thể loại khác như truyện ngắn, kịch và phê bình. Thực tế này là lý do sâu xa đẩy tôi đến quyết tâm, phải cố gắng sưu tầm và tổng hợp những di cảo của Nguyễn Nhược Pháp, để không phải chỉ nhằm giới thiệu với công chúng, với xã hội, mà còn để tôn vinh giá trị của nền văn học chữ Quốc ngữ trong buổi bình minh, khi hình thành nên một nền văn hóa mang đậm bản sắc và tâm hồn người Việt, được thể hiện bằng một loại chữ viết riêng, sau cả ngàn năm dùng chữ viết ‘mượn’ là Hán văn, và thứ chữ viết phóng tác là chữ Nôm, nền văn học Chữ Quốc Ngữ. Một thực tế cũng cần được nhấn mạnh như một nguyên lý tồn tại của đời người, đó là môi sinh văn hóa đối với từng cá thể. Nguyễn Nhược Pháp dù gì cũng mang dòng máu của một người cha thần đồng về ngôn ngữ, hiểu sâu và yêu quý văn hóa, trân trọng kiến thức, và thiết tha xây dựng cuộc sống tinh thần thông qua trí tuệ. Đành rằng, theo cách nghĩ thuần túy của người đời, việc các thế hệ nối tiếp được mang gien di truyền của các bậc sinh thành là chuyện mặc nhiên, song nếu thiếu một môi sinh lành mạnh, với lối sống tiến bộ và sinh động, cơ sở tạo ra những tác động tâm lý đối với mỗi thành viên trong một gia đình, Nguyễn Nhược Pháp cũng khó để thành công trong việc sáng tác những tác phẩm để đời như chúng ta biết. Cũng xin được lưu ý các bạn, rằng khi lớn lên, Nguyễn Nhược Pháp đã thấm hồn của Chùa Hương nhờ được đọc bài ký sự dài kỳ về Chùa Hương do người cha của ông viết năm 1908 bằng tiếng Pháp, đăng trên tờ báo xuất bản bằng tiếng Pháp do Nguyễn Văn Vĩnh là Chủ bút Norte Revue. Năm 1914, Nguyễn Văn Vĩnh đã cho đăng lại trên tờ Đông Dương Tạp Chí bằng chữ Quốc ngữ trong 5 số báo liền với đầu đề là Hương Sơn hành trình. Cái gốc ấy hẳn là đáng kể để Nguyễn Nhược Pháp trở thành nhà thơ. Câu 2. PV: Cảm giác của ông thế nào khi cuốn sách có thể coi là Nguyễn Nhược Pháp toàn tập đã ra đời vào đúng dịp 80 năm ngày mất của Nguyễn Nhược Pháp? Trả lời: Tôi đã lặng người khi lần đầu tiên cầm cuốn sách trên tay ngày 8/10/2018. Có quá nhiều lý do để tôi xúc động, nhưng cái lý do vĩ đại nhất, đó là sách đã ra đúng tháng giỗ lần thứ 80 của nhà thơ. Người em họ của tôi là Nguyễn Lân Thắng, khi lần đầu tiên nhận được cuốn HOA MỘT MÙA, đã thủ thỉ nói với tôi thế này: “Ơn Giời, bọn mình làm được di nguyện của bà nội, năm 2011, đưa được ông Pháp về nằm cạnh bà, giờ lại có cuốn sách này, hẳn vong linh ông trẻ mãn nguyện lắm, mà chúng mình còn mãn nguyện hơn ấy chứ…”.

Nguyễn Lân Thắng đứng thứ 5 từ trái sang phải, trong buổi lễ hậu duệ gia tộc tưởng nhớ ngày mất ông trẻ Nguyễn Nhược Pháp lần thứ 80

Tôi tin rằng, nhất định các bạn cũng sẽ có cơ hội để biết cái cảm giác đắt giá như thế nào khi cầm cuốn sách trên tay, vì tôi là kẻ may mắn, quá một lần được chứng kiến những cảm xúc của nhiều người khi nhận được cuốn sách . Đã có đôi ba người hỏi tôi với thái độ nghề nghiệp, rằng cuốn sách HOA MỘT MÙA có thể coi là toàn tập của Nguyễn Nhược Pháp không? Các bạn biết, gia tộc học giả Nguyễn Văn Vĩnh – Nguyễn Nhược Pháp đã trải qua quá nhiều những biến động khủng khiếp nhìn bằng cả nghĩa đen lần nghĩa bóng, vậy nên di cảo, bút tích của các bậc sinh thành bị mất mát hầu hết, và không thể không nói, rằng có cả sự ‘đầu cơ’(xin lỗi, từ ‘đầu cơ’ ở đây có cả ý tích cực). Tôi cũng không loại trừ, việc trong cuộc đời sáng tác của bất kỳ ai, cũng có thể có những sáng tác ngẫu hứng, sáng tác riêng dành cho một cá nhân nào đó, và chúng ta không thể được biết. Ngay cả bài thơ nổi tiếng là xúc động, đẫm nước mắt của nhà thơ Nguyễn Bính khóc Nguyễn Nhược Pháp, mãi đến năm 2008 mới đến tay tôi, mà đến theo một cách rất riêng, do người có bài thơ đó quý gia đình tôi và đem tặng lại. Tuy nhiên, về bản chất, tôi tin rằng cuốn sách HOA MỘT MÙA, có thể được gọi là tổng tập các sáng tác của nhà thơ Nguyễn Nhược Pháp với các loại hình nghệ thuật. Câu 3. PV: Trong gia tộc Nguyễn Văn Vĩnh, ông được nghe các cụ kể lại về Nguyễn Nhược Pháp thế nào? Những chi tiết nào gây ấn tượng mạnh mẽ nhất trong ông? Điều gì thôi thúc ông quyết tâm thực hiện cuốn sách này? Trả lời: Trong gia tộc hay gia đình đông con, đông cháu nào cũng vậy, việc tiếp cận, lĩnh hội những giai thoại, những câu chuyện kể của các bậc cha chú về cái ngày xưa ‘ngổn ngang’ ấy, nó rất khác nhau. Riêng với tôi, khi được chứng kiến các bác tôi, cha và chú tôi (đều là con cụ bà cả Nguyễn Văn Vĩnh) mỗi lần nhắc đến Nguyễn Nhược Pháp, tất cả mọi người đều gọi giống nhau là: anh Pháp! Tôi tò mò từ đó, rằng theo tập quán và phong tục người Việt xưa, các con người vợ cả, dù có kém tuổi các con người vợ hai bao nhiêu đi chăng nữa, thì con của người vợ hai vẫn chỉ là ‘em’. Vậy, việc trong một gia đình lớn như gia đình học giả Nguyễn Văn Vĩnh, lối hành xử này có phải là vô lễ hay không? Thiếu giáo dục hay không? Hay đó là lối sống mới, coi người lớn hơn mình là anh, mới là đạo lý?! Sự việc được sáng tỏ, khi tôi xâu chuỗi những câu chuyện về Nguyễn Nhược Pháp, và phải khẳng định: Từ lúc còn rất ít tuổi, trong quan hệ gia đình, Nguyễn Nhược Pháp luôn thể hiện tính đầu đàn, vai trò thủ lĩnh với sự ứng xử thông minh và đa dạng trước các tình huống, mà như thế, gọi ông là anh có lẽ là đương nhiên! Bên cạnh đó, tình cảm của cụ bà Nguyễn Văn Vĩnh đặc biệt yêu thương Nguyễn Nhược Pháp, tạo nên thứ ánh sáng chỉ dẫn tâm lý đối với các con trong việc cư xử với anh Pháp. Mặt khác, cũng là sự bù đắp tự nhiên với mất mát, vì mẹ Nguyễn Nhược Pháp mất từ khi ông mới được hai tuổi. Chỉ từng đó thôi, cũng đã đủ để tôi nghĩ ra việc xây dựng một cuốn sách riêng gồm tất cả những sáng tác của Nguyễn Nhược Pháp.

Cụ bà Nguyễn Văn Vĩnh (Đinh thị Tính) cùng các con, cháu chụp cuối năm 1936 tại Hà Nội.

Câu 4. PV: Nguyễn Nhược Pháp được biết đến là nhà thơ và nổi tiếng nhất với bài thơ Chùa Hương đã được phổ nhạc. Nhìn vào khối lượng các sáng tác của tác giả Chùa Hương với 3 truyện ngắn, 6 vở kịch và 10 bài phê bình văn học bằng tiếng Pháp mới thấy sức lao động của Nguyễn Nhược Pháp thật đáng nể. Trong quá trình biên soạn toàn bộ những tư liệu này, ông đã gặp được những thuận lợi và vấp phải những khó khăn, trở ngại gì?   Trả lời: Bao giờ các bạn phóng viên cũng hay có một câu hỏi giống nhau, là khó khăn gì, thuận lợi gì khi thực hiện một đề tài….? Xin thưa, nếu thuận lợi đã có người làm rồi, không đến lượt tôi. Nhưng nói là khó khăn, thì điều đó cũng không hẳn. Chỉ có điều, riêng với tôi, tôi chưa bao giờ nghĩ có điều gì là dễ, nếu muốn thực hiện một công việc cho thật chất lượng và chuẩn mực. Tuy nhiên, cái thuận lợi căn bản nhất khi làm công việc này, đó là tôi thấy quá lạ về một người trẻ như thế, mà giỏi như thế, khi thông qua tác phẩm Chùa Hương. Thật sẽ rất dài để chúng ta bình luận về cái tài của Nguyễn Nhược Pháp, khi ông đã đưa được cả một mảng cuộc sống văn hóa của người Việt dưới góc nhìn sinh động và lạc quan vào bài thơ của mình, một điều, mà những người cùng thời như Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng… khi tiếp cận, chúng ta chỉ  thấy những mảng mầu bi đát của cái xã hội bần hàn và cơ cực ngày nào. Chính cái xuất sắc đó của Nguyễn Nhược Pháp, đã khích lệ tôi rất nhiều. Câu 5. PV: Nguyễn Nhược Pháp viết những bài phê bình văn học bằng tiếng Pháp khi mới ngoài hai mươi tuổi. Thưa ông, công việc của người dịch khi truyền tải được chính xác giọng điệu và văn phong của Nguyễn Nhược Pháp có gặp nhiều khó khăn không? Trả lời: Vào những năm tháng các bác, các chú của tôi còn khỏe mạnh, người nào cũng đem trong lòng sự kính nể, sự hãnh diện về một người bố xuất chúng, giỏi giang và người anh tài hoa mà xấu số của mình vô hạn. Nhờ cái tâm thế này, mà những người em của Nguyễn Nhược Pháp như Nguyễn Phổ (1917), Nguyễn Kỳ (1918), Nguyễn Thị Mười (1919), Nguyễn Hồ (1923) đã dốc lòng đi sưu tầm những di cảo của bố và anh trai đem về cất giữ. Các bạn cần nhớ hoàn cảnh xã hội Việt Nam những năm 80 là cực kỳ khó khăn và đói nghèo. Hai ông Phổ và Kỳ, đã phải giật gấu vá vai, gom góp từng đồng để chi phí cho việc tìm tòi, sao chép tư liệu. Đáng tiếc, do các bác tôi bị hạn chế về kĩ năng lưu trữ, kiến thức sưu tầm tư liệu, nên rất nhiều tư liệu quý được sao chép theo cảm quan do thấy hay, thấy ấn tượng nên giữ lại, mà không quan tâm đến tính hệ thống và sự liên kết của một đề tài, nên có những bài viết mang tính chủ đề, chia ra rất nhiều hạng mục, ở các thời điểm công bố khác nhau, nhưng người sưu tập đã không theo sát để góp nhặt đầy đủ, làm đứt quãng thông tin, đặc biệt là những đề tài xã hội, chính trị rất quan trọng nhưng lại không đảm bảo tính toàn diện. Hơn nữa, các vị cũng đã không tuân thủ việc xác định nguồn gốc, thời điểm công bố tư liệu…. Nên phải nói là vô cùng đáng tiếc, vì khi cần dùng, tôi đã phải làm lại từ đầu, tạo ra sự lãng phí ít nhiều về các mặt. Riêng việc dịch từ Pháp văn ra tiếng Việt, là một lĩnh vực rất nan giải. Các bác tôi với sự cảm nhận bản năng trước một đầu đề, một nội dung của một bài viết, đã dốc sức vào dịch ra tiếng Việt với mục đích giản dị, là để sau này con cháu đọc, để biết các bậc cha chú đã nghĩ gì, đã viết gì và phục vụ điều gì? Vì vậy, mục đích dịch của người dịch hoàn toàn theo bản năng, cộng với nhiều lĩnh vực, nhiều phạm trù người dịch chỉ có thể chuyển ngữ thuần túy, do thiếu kiến thức chuyên sâu, cũng như thuật ngữ chuyên nghành, nên sức lan tỏa của bài viết sau khi dịch bị hạn chế. Phục vụ cho nội dung của một số cuốn sách đã và sẽ xuất bản, tôi đã tìm đến sự trợ giúp của ông giáo Phạm Toàn, và người bạn thân là phiên dịch của ĐSQ Pháp tại Hà Nội là Nguyễn Như Phong, để cùng nhau xem xét, rà soát một số bản dịch của các bác tôi để lại. Về bản chất, đa phần các bài dịch đều toát ra được nội dung của vấn đề nêu trong bài viết, song về văn phong thiếu mất tính học thuật. Tuy nhiên, giá trị đặc biệt cho riêng tôi, đó là, nhờ việc dịch đó, tôi nhận thức được khái quát nội dung của bài viết, với nhận thức đó, giúp tôi quyết định sử dụng hay không? Cũng có những bài chúng tôi dịch lại từ đầu, có bài tôi hiệu đính lại văn phong tiếng Việt, rồi lại chuyển đến cho ông Toàn và ông Phong đọc, khi thống nhất, tôi mới quyết định chuyển vào bản phôi của cuốn sách để giao cho NXB. Tôi thấm những tâm sự của cụ Nguyễn Văn Vĩnh bàn về việc dịch, từ khi cụ mới hai mươi tuổi, rằng đừng quá lệ thuộc vào nghĩa của từ ngữ, mà hãy nhận ra bản chất tư tưởng của tác giả, của câu văn, để từ đó lựa chọn ngôn ngữ phù hợp, giúp cho người đọc thấm được cái hồn của tác phẩm. Nguyễn Văn Vĩnh còn dạy, để làm được việc đó, cần phải đọc, nghiên cứu và hiểu hoàn cảnh xã hội, tính cách, nguồn gốc xuất xứ của tác giả viết cuốn sách mà mình sẽ dịch.

Bài viết của bác sỹ Nguyễn Hải (con trai cả học giả Nguyễn Văn Vĩnh) kéo dài 3 số báo từ số 399 của L’Annam Nouveau-Nước Nam Mới phát hành năm 1934 tại Hà Nội.

Câu 6. PV: Các sáng tác của Nguyễn Nhược Pháp phần nào đã đưa thêm một góc nhìn về đời sống văn hóa của xã hội Việt Nam buổi giao thời, đồng thời đâu đó chúng ta cũng cảm nhận phảng phất những nỗi buồn trong góc khuất của một tâm hồn nghệ sĩ đa cảm, cô đơn. Trong kế hoạch của mình, ông có tiếp tục xây dựng Tủ sách tinh hoa của gia tộc mình như với cuốn Hoa một mùa này không? Trả lời: Đương nhiên, là tôi sẽ tiếp tục việc cho ra đời những cuốn sách tiếp theo của những người thân trong gia đình chúng tôi, chừng nào tôi còn tỉnh táo. Việc bạn nhận thấy phảng phất những góc khuất trong tình cảm, tâm tư của Nguyễn Nhược Pháp khi đọc các tác phẩm trong cuốn HOA MỘT MÙA, là hết sức tự nhiên. Ai cũng đồng ý, rằng văn là người mà! Tôi nuôi hy vọng, sẽ làm được một cuốn sách gồm các tác phẩm của ba người anh của Nguyễn Nhược Pháp là bác sỹ Nguyễn Hải (1901), họa sỹ Nguyễn Giang (1904), và kỹ sư Nguyễn Dương (1913), để công chúng có cơ hội hiểu thêm, về thế nào là môi sinh văn hóa mà Nguyễn Văn Vĩnh đã tạo ra cho các con mình từ đầu thế kỷ 20. Xin cảm ơn các bạn đã quan tâm đến tác phẩm HOA MỘT MÙA, và xin thưa, hôm nay là 29 tháng Chín năm Mậu Tuất, ngày giỗ lần thứ 80 của nhà thơ CHÙA HƯƠNG. Cầu cho vong linh của ông Nguyễn Nhược Pháp luôn được mát mẻ và linh thiêng! PV: Xin cảm ơn ông vì cuộc trò chuyện ý nghĩa này!