Lời dẫn.
Trong những thập niên 50, 60 và 70 ở thế kỷ trước, khi đất nước còn chia làm đôi, những gia đình có điều kiện của đồng bào ở phía Nam, thường cho con đi du học ở các nước phát triển như Mỹ, Nhật, Pháp…. Đối với phía Bắc, do thể chế chính trị và cơ chế của Nhà nước XHCN, việc đi du học chỉ được gửi đến các nước trong khối Cộng sản Đông Âu như Liên Xô, CHDC Đức, Tiệp Khắc (Czechoslovakia)….
Việc gửi con cái đi du học ở các nước khác đối với người Việt Nam là một điều mới mẻ và cao xa dù nhìn ở bất cứ góc độ nào, và điều này, có lẽ được hình thành từ đầu thế kỷ 20, do sự có mặt của Thực dân Pháp ở Đông Dương.
Theo những tài liệu để lại, việc gửi học sinh đi du học sang các nước khác phát triển hơn, tiến bộ hơn trong quá khứ của người Việt Nam, về căn bản đều có một ý nguyện giống nhau không phân biệt tư tưởng hệ, đó là sự cầu thị, là sự chuẩn bị cho một tương lai phát triển của dân tộc này, của đất nước này.
Tuy nhiên, việc thực hiện nguyện vọng này, kết quả của việc thực hiện này ra sao, lịch sử đã chứng minh khá rõ những giá trị thực của chủ trương này, điều mà hôm nay, những người quan tâm càng ngày càng thấy áy náy, băn khoăn, nhất là khi hệ quả của nó không đạt được tỷ lệ tích cực cần thiết, như nguyện vọng ban đầu mà xã hội trông đợi.
Để chia sẻ với các quý vị độc giả, chúng tôi xin gửi tới các bạn một bài viết của Nguyễn Văn Vĩnh đã từ hơn một thế kỷ nay, bộc lộ những suy nghĩ và hiện tình của việc cho con em đi du học thời đó khó khăn đến mức nào. Mặt khác, bài viết cũng nêu lên được bối cảnh phức tạp của việc đưa người đi học, hòng tiếp thu những cái mới của nhân loại, nó gian truân ra sao. Đồng thời, chúng ta cũng được chứng kiến cái tâm nguyện của Nguyễn Văn Vĩnh, nhận thức về giá trị của việc đưa người trẻ ra các nước tiến bộ hòng mong muốn gì?!
LUẬN VỀ VIỆC DU-HỌC
(Sur l’envoi des étudianis en France)
ĐDTC số 30 năm 1913.
Trong mấy năm nay, người an-nam háo-hức việc du-học. Và lại thấy có kẻ vội vàng, tưởng nhà-nước bảo-hộ hẹp lượng chẳng dạy, cho người đi ra ngoài, nghĩ đã đi học ngay được nghề văn-minh, tưởng đã làm ngay cho nước được cường-thịnh, biết đâu rằng đã chẳng hay cho nước được việc gì, mà lại vỡ lòng lấy những nghề nghiệp chẳng ra gì.
Những người thực lòng yêu nước, mà lại tin ở nước Đại-pháp mới đây có dựng nên một hội Du-học Bảo-trợ, để góp tiền nhau và lựa lấy những bậc thiếu-niên có tư-cách tốt, cho về nước Đại-pháp mà học.
Các bậc cựu-thần ở Đông-dương, có mấy viên quí-quan về nghỉ ở bên Đại-pháp, lại có lòng yêu mến nước ta, mà lập nên ở bên quí-quốc một hội-đồng gọi là “comité Paul-Bert” (Ủy ban Pôn Bert. B/t) để mà trông nom giúp cho ta những học-sinh ở Paris và ở các tỉnh, khiến việc học hành, và gìn giữ nết hạnh, cho những con-trẻ đi xa nhà, được có người thay cha mẹ mà săn nom cho.
Trong bốn năm, hội sai đi được chín người, chẳng may hai người khá nhất trong chín người ấy, phải nạn chết mất, làm thương sót cho lòng cha mẹ anh em, và ngã lòng cho những người lo lắng việc du-học ở đây.
Bởi vậy, hội Du-học lúc mới mở ra thịnh-vượng lắm, mà đến ngày nay, lửa nhiệt-thành của mọi người hình như tắt mất. Có người trội đã tưởng nên bãi hội đi, còn bao nhiêu tiền-nong của hội hãy còn (hơn một vạn đồng) đem giao cho hội “Alliance Francaise” nhờ hội ấy cai quản giùm cho mấy người học-sinh còn ở bên Tây.
Đến khi họp hội-đồng để tan-hội, phải đi mời từng người một, mới họp mặt được hơn 20 người. Đến lúc họp lại với nhau, mới vỡ ra nông nỗi ngao ngán ấy, thì hình như chút lửa nhiệt-thành vùi rập dưới tro tàn, tự dưng lại bùng lên mà làm cho ai nấy đem lòng nghĩ ngợi, một chốc khó lòng mới gây đựng được nên một cuộc hay như vậy mà nay lại bỏ thì chẳng hóa ra, người an-nam đã thú ra rằng không đồng tâm làm nổi việc gì vững bền hay sao.
Tuy rằng giao lại cho Hội “Alliance Francaise”, thì có lẽ hội ấy nhờ có các quan lượng tốt trông nom cho, cũng được việc hơn là lũ chúng ta săn sóc lấy. Song tưởng các quí-quan sẵn lòng giúp-giạp, thì chúng ta cũng phải cố gắng mà tỏ luôn luôn một lòng sốt sắn, lấy sức mình, giúp lấy mình trước, nhiên hậu mới cầu người giúp cho.
Bởi thế hội Du-học không tan nữa, cử ngay lấy hội-đồng trị-sự mới đặt quan tuần Thân-trọng-Huề, là người hữu tâm với quốc-dân ai ai cũng biết, làm chánh chủ hội. Từ nay nhất định khăng khăng lập lại cho hội “Du học bảo trợ” được mỗi ngày một thịnh vượng ra, tự-giúp cho kẻ đã đi du-học cho tốt nghiệp, và gây cho mỗi ngày càng lắm kẻ đi.
Tuy rằng ở đây nhờ ơn quan Toàn-quyền Sarraut cũng đã có tràng trung-đẳng, mà nguyên các bậc học cũ, thì nay có học thêm ra, cũng chỉ đến trung-đẳng là cùng. Song việc du-học, nhất là việc Pháp-học vẫn là một việc tối yếu, vì tư cách người nước ta, tuy phần nhiều học hành không có qui củ nào, nhưng nhân-chất có cao lạ, học bậc nào cũng có người theo nổi, chẳng nhiều thì ít, cũng có đôi ba người. Và tuy rằng cao-đẳng học, trong nước xưa nay không có, nhưng mà đám thượng-lưu theo học-nho, thì những việc tiến-hóa bên Tầu, làm cho nghề nho học cũng nhân đó mà đổi thế đi; người học nho, theo xem sách Tầu, thấy nước đồng-văn tiến-bộ điều gì, cũng khát khao điều ấy, thực là phải nhẽ.
Song chỉ ngại một điều, là Tầu noi học tân-thuật Thái-tây đã vị chữ khó nên lắm điều sai lầm hư hại, mà ta học mượn chữ Tầu, lại sai lầm thêm một lần nữa, thì cái hại về sau, có lẽ thành to. Cho nên dân an-nam nay nhờ nước Đại-pháp dạy dỗ cần phải có cao-đẳng học pháp, để mà đối với cao-đẳng mới của Tầu, và để khiến cho người ta không tị được rằng: giá thử theo Tầu thì nay cũng nhân được phong-trào mới của Tầu mà theo tiến bộ.
Nhẽ nữa khiến cho ta phải cho người sang Đại-pháp học, là chẳng những ta cần phải có Pháp-học, mà lại còn phải có Pháp giáo-dục nữa, thì việc khai-hóa của nhà-nước ở đây mới dùng được người bản-quốc mà khai-hóa bản-quốc. Muốn cho người có giáo-dục Đại-pháp, thì không gì bằng cho thiếu-niên ta về Đại-pháp mà học. Ngày hai buổi đi học ở nhà-tràng, lúc về thì ở nhà người Đại-pháp, noi theo lấy những gia-tục Đại-pháp, lấy cách ăn ở hàng ngày của người Đại-pháp, lấy tính-nết cần-kiệm, hay làm, có thứ tự, lấy tình ăn ở thực thà ngay-thẳng và khí khái của người Đại-pháp.
Trong khi những bậc thường theo học ở các tràng bản-xứ cũng đã đủ mà dùng kiến- thức trong thời buổi bây giờ, thì những bậc có tư-chất trên người, có thể nhân duyệt-lịch những việc Thái-tây, nhân học-thức cao, mà làm nên, nghĩ nên những việc hay cho nước, phải cho về Âu-châu mà rèn lấy não-chất ấy, mà tu lấy đức hạnh ấy.
Bởi lẽ đó mà các viên Hội “Du học bảo trợ” nghĩ rằng chẳng những không nên tan vội, mà lại còn nên cố gắng rủ nhau cho hội ấy mỗi ngày được thêm thịnh-vượng, thêm đông người ra.
Chắc rằng quan Thân sẽ khéo chỉnh-đốn cho đồng-bào việc ấy, và những người đồng-trí với ngài, cũng như bản-quán đây, cũng hết lòng giúp đỡ ngài, để gây lại cho hội “Du học bảo trợ” được ngày càng thịnh-vượng.
Hôm nọ trong khi họp, các hội viên có trách một điều nghĩ cũng phải, song cũng nên biết rằng, phàm người ta làm điều gì có bước trước bước sau. Bước trước có sai đường, có vấp ngã, thì bước sau càng lại vững chân.
Người ta trách hội rằng cho người về Tây cốt học cho trung đẳng, để một mai theo cao-đẳng học, mà sao lại chỉ cho vào học mấy tràng sư-phạm, tiểu-học, toàn là những khoa có thể học ở tại bản-sứ được. Rồi lại tạ dĩ nên cho học điều thực-dụng, mà bắt học những công-nghệ thường an-nam không-cần dùng đến, hoặc là có cần-dùng đến, nhưng học rồi mà không có tư-bản để làm ra, về đến nhà có bằng tốt-nghiệp mà phải đi xin chỗ làm khó được, không ai dùng đến, chẳng những người An-nam không dùng được đến, mà người Đại-pháp cũng không dùng. Nhà-nước cũng như làm-phúc mà tạm dùng cho, như ban hậu ơn để khỏi phụ công-phu học hành mà thôi, thì học làm gì?
Điều ấy người ta trách, nghe ra thực là phải, nhưng phải biết rằng có thí-nghiệm qua thì mới biết rằng lý tưởng thực-dụng, cũng phải phân ra tòng-quyền thực-dụng, với chấp-kinh thực-dụng.
Mới nghe ra: đầu tiên đi học điều thực-dụng là phải. Thế mà kinh-nghiệm ra, thì muốn cho dân nước ta, xưa nay không có học thực-dụng mà nay học thực-dụng, thì trước phải gây lấy những bậc khiến nỗi lòng người. Mà khiến được lòng người một nước trong việc học hành, tất lại phải là những bậc có cao-học, có thể cùng với Nhà-nước giúp việc chỉnh-đốn ở trên mà xuống.
Như việc công-nghệ thì ngày nay nước ta cần-dùng phải có, nhưng mà không phải là tại ta không có học công-nghệ mà không làm công-nghệ.
Nguyên là không có lý-tưởng trọng công-nghệ cho nên không có. Nay muốn cho có, thì trước hết phải gây lấy cái lý-tưởng ấy đã, nhiên hậu mới có người làm, có người làm thì tất mới có người học. Phàm gây được một lý-tưởng như thế, ở trong một đám dân xưa nay chỉ biết làm ruộng với làm quan, thì tất phải những tay có đủ học vấn mà kinh tế, mà khiến nỗi nhân tâm, thì mới giúp được Nhà-nước Bảo-hộ, mà cổ động trong đồng-bào xã-hội, mà khiến cho người An-nam ta theo nghĩa tranh-cạnh đời nay.
Từ nay trở đi hội “Du học bảo trợ” nhân điều kinh-nghiệm trước, có ý khiến lại phương-trâm như thế. Dầu hội chẳng đủ lực mà mỗi năm cho vài ba người thì mỗi năm cho đi một người; mà mỗi năm một người cũng không được, thì ba năm, mười năm mới gây dựng được một người cũng bõ công hội thể-tất.
Nhưng mục đích của hội là cốt phải gây làm sao cho An-nam ta có lấy vài tay thực giỏi, quảng bác, trước thành được tiếng-tăm chung cho cả nước, thì bên Đại-pháp có lẽ cũng phải biết đến dân ta là dân có người tài, là một dân đáng săn nom một cách riêng, sau cũng làm một cái gương cho kẻ khác, một rồi tất có mười, tất có trăm.
Không ngại chi bàn dân phần nhiều ngày nay còn học kém tài mọn. Muốn gây cho nhiều người, cốt chỉ gây cho một vài người, chớ có theo nghĩa lầm mà bảo rằng trước phải cho học-vấn chung được tăng lên một đôi chút rồi sau mới gây nên người đại-học quảng bác. Đó là một điều lầm đã cho ta uổng tiền uổng công nhiều lắm rồi.
NGUYỄN VĂN VĨNH.
Sưu tầm: Bùi Tường Trác và Nguyễn Thị Mười.
Sao chép viết lời dẫn: Nguyễn Lân Bình.