“Cậu bé kéo quạt Trường Thông ngôn 1890” – Tranh của Mai Duy Minh
Tôi là ngưòi đã nhiều lần bị tai nạn, lần nào cũng “kinh hãi” theo con mắt của người đời, vì vậy, tôi biết lúc bị đau đớn (nhất là trong tình cảnh nghiêm trọng) tâm trạng hay tủi, buồn, lo và thất vọng… Những tai nạn tôi trải qua, kể cả từ trong những năm chiến tranh tàn khốc ở Trường Sơn, và những lần vì tinh thần khủng hoảng khi lái xe máy, đều để lại trong tôi những ký ức ghê sợ… và tôi nghĩ, ông Trần Văn Thủy đang nằm viện!
Tôi cũng luôn biết, những lúc cơ hàn, dù người đó là ai cũng đều muốn được an ủi, chia sẻ. Vết thương lành nhanh hay chậm, có một phần nhờ sự gần gũi của người thân, mà ông Thủy là người tài, càng là người tài càng hay mong có nhiều người chia sẻ khi gặp rủi ro (tôi ý thức như thế). Tôi quyết định đi thăm ông Trần Văn Thủy. Thông tin duy nhất tôi có được là: Chuyện mới sảy ra và hiện đang điều trị ở bệnh viện Xanh Pôn. Như đã nói ở trên, những lần tôi bị nạn đều được cấp cứu ở Xanh Pôn nên “thạo” Xanh Pôn lắm rồi. Tôi tin, chắc chắn sẽ tìm được để thăm hỏi ông Thủy, kiểu gì mình cũng sẽ tìm được chỗ ông Thủy điều trị!
Sáng thứ Bẩy, tôi không mấy khó khăn tìm thấy buồng bệnh nơi ông Thủy điều trị. Khi tìm đúng phòng ông nằm, tôi thấy còn một bệnh nhân nữa (buồng bệnh theo yêu cầu dịch vụ), tôi cũng không khó để xác định một trong hai người, ai là ông Trần Văn Thủy?! Chứng kiến một chân của ông bị treo lên, nhìn thấy ngay một cái đinh kim loại sáng loáng xuyên ngang bàn chân, vẻ mặt ông đau đớn… nhất định là khủng khiếp lắm. Tôi tự thấy mình đã quyết định đúng khi đến thăm ông. Tôi đứng đợi cho cơn đau của ông dịu xuống (vì khi đau quá, con người ta chẳng quan tâm đến bất kỳ điều gì), tôi chọn thời điểm hợp lý, đến trước mặt ông, tôi thưa: Thưa anh, em là Bình, vô tình qua một người học trò của anh tên là Quang, được biết anh bị tai nạn. Nhân danh là người ngưỡng mộ người tài, em đến thăm sức khỏe anh. Em xin lỗi vì em không tưởng tượng tai nạn của anh lại ghê thế này. Ông Thủy chỉ gật đầu, lí nhí nói cảm ơn. Tôi đặt mấy bông hoa lên cái tủ đầu giường và mấy quả đào (hồi đó đào nhập khẩu chưa bị ướp hóa chất như sau này). Thế là tôi đã quen ông Trần Văn Thủy. Tuần sau nữa tôi lại đến, cũng vào thứ Bẩy, ông đã khá hơn, chuyện trò cũng chủ động hơn và ông luôn hỏi tôi: Bình chỉ đến thăm tôi thế thôi à, không cần gì à? Vâng, vào thời khắc đó tôi chỉ muốn thể hiện, mình là kẻ biết nghĩ. Khi chuyện trò với tôi, ông tả lại chi tiết sự cố dẫn đến tai họa… Sau này tôi lại bị tai nạn (mùa Đông năm 2010), gãy 8 xương sườn, nhưng không thể khủng khiếp như trường hợp mà ông Thủy đã gặp. Ông đề nghị tôi nói rõ hơn về bản thân và gia đình, ông hỏi thăm tôi có cuộc sống thế nào, làm công việc gì… Khi kể về gia đình, tôi hay nói đến ông nội mình, ông Thủy đáp: Hồi xưa mình có nghe loáng thoáng… Tôi cũng đã quen với bối cảnh như vậy, và tôi trở nên dè dặt. Tôi nói, thôi anh nghỉ đi, khi nào khỏe chúng ta sẽ nói chuyện dài, nhiều chuyện hay lắm anh ạ…Ông vẫn không muốn để tôi ra về. Vào tình huống đó, để người tiếp xúc với đề tài mình nêu không phải day dứt nghĩ suy, tôi thường nêu ông bác là nhà thơ Nguyễn Nhược Pháp, và nếu nói đến bác Pháp mà ngưòi đối diện cũng chưa nhận ra tôi là con cái nhà ai, tôi sẽ nói đến bài thơ kinh điển “Em đi chùa Hương”. Thường nói đến đó thì mọi sự lập tức trở nên gần gũi, không khí vui vẻ. Tôi luôn chắc chắn, chẳng có người Việt nào lại không biết bài thơ “Đi chùa Hương” của bác tôi. Rồi lần này cũng thế. Ông Thủy tỏ ra tưng bừng hẳn lên, thấy ông vui tôi cũng mừng. Tôi tỏ ý xin đứng dậy đi về, ông Thủy nói: Bình ngồi đây đã… Tôi đi đâu cũng hay có cái túi xách khá to, nhưng nhờ cái túi to ấy, lúc nào trong đó tôi cũng sẵn tư liệu dành cho bất cứ ai quan tâm đến điều mình vừa “khoe”, là những tài liệu, bài báo viết về ông nội tôi, về các bác các chú tôi, về cha tôi, về gia tộc đồ sộ và vĩ đại của tôi. Ông Thủy dứt khoát hơn: Bình chưa về được, ngồi đây với tôi, tôi thấy Bình nói chuyện hay lắm… Tôi lại vui chuyện với ông lúc nữa. Trước khi chào ông ra về, tôi mở “bị”, lấy một tập bài báo đã đăng và nói: Khi nào anh tỉnh táo, anh đọc mấy bài này, họ viết về nhà em đấy, chứ em ngồi nói có lẽ suốt ngày không hết… khi chào, ông Thủy xúc động bảo tôi: Cậu hay thật, thăm tôi mà không cần gì ở tôi, thôi có thời gian lại vào nhé! Thế rồi tôi trở thành người thân với ông… Mỗi lần gặp nhau sau này, tôi lại biếu ông các bài viết về gia tộc của mình, và rồi, đến một ngày ông đề nghị tôi: Chúng mình làm phim về cụ Vĩnh đi, tôi chẳng cần gì, chỉ cần được làm cái gì đó về cụ thôi Bình ạ!
Đầu năm 2006, ý tưởng làm phim về ông nội mình thật sự hình thành trong tôi. Nhiều tác động đẩy tôi đến ý tưởng này. Tuyệt nhiên tôi là người không có kiến thức gì về lĩnh vực điện ảnh, nhưng có lẽ vì thấy bên cạnh mình xuất hiện một người đầy đam mê khi càng ngày, càng đọc, ông Thủy càng trở nên đắm đuối với con người ông nội tôi, cộng với bản năng nghề nghiệp của ông, ông càng sốt xắng thúc giục tôi. Tôi nhận thấy lòng tin trong tôi về ông Thủy đã hình thành và rồi tôi đã quyết định: LÀM!
Có quá nhiều điều để giãi bày với các bạn về giai đoạn đầu khi bắt tay vào làm bộ phim tài liệu nói về ông nội mình, chắc chắn chẳng ai tin nếu tôi nhắc lại, song không quan trọng bằng việc mình phải làm được để mọi người tin!
Sau một quãng đường không dài trong quan hệ với ông Trần Văn Thủy, tôi trở nên thân thiết cả với gia đình ông. Vợ và các con ông đều tỏ ra hồi hộp chờ đợi xem diễn biến của công việc ra sao? Liệu rồi sẽ thế nào? Đến một ngày tháng Tư năm 2006, trong một lần trao đổi về dữ liệu dành cho bộ phim, ông Thủy say xưa bình luận khi được ngắm bức tranh “ Sự ra đời của chữ Quốc ngữ và cái chết siêu việt của Nguyễn Văn Vĩnh” do Tiến sỹ Vật lý Hạt nhân, họa sỹ Nguyễn Đình Đăng vẽ ở Tokyo Nhật Bản. Ông Thủy đề nghị tôi: Đây là bức tranh nói về cái chết của cụ, vậy mình nhờ ai vẽ một bức tranh nói về thời thơ ấu của cụ đi. Nếu được, bọn mình đặt tên cho bộ phim là: “Cuộc đời giữa hai bức tranh”. Tôi đã thú nhận, rằng tôi chẳng có kiến thức gì về điện ảnh, để cấu trúc, dàn cảnh và tìm ý cho một bộ phim. Tôi cũng không dự kiến được rằng bộ phim phải có bố cục thế nào? Vào cuộc thì không khó, nhưng sẽ kết thúc ở đâu, khi nào? Tôi thật sự mơ hồ, nhưng tôi vẫn cho tiến hành. Ông Thủy hoàn toàn tôn trọng tôi (Nhiều lúc đành phải theo tôi trong một số trường đoạn). Nhưng việc nêu yêu cầu để vẽ một bức tranh về ông nội mình thì tôi không “sướng” lắm, bởi lẽ tôi không thích những gì (nhất là nghệ thuật) làm theo đơn đặt hàng. Tôi phân vân mất mấy ngày. Thế rồi một hôm ông cho tôi biết: Thằng con mình nó có thằng bạn là họa sỹ, mà thằng con mình nó vẽ cũng được lắm… thôi, Bình ở nhà lúc nào để mình đưa các cháu đến trao đổi. Tôi vâng cho phải đạo, vì tôi chưa hoàn toàn thấy nhất thiết phải có bức tranh này. Tôi còn bị kinh nghiệm chi phối rằng: làm bất kỳ điều gì liên quan đến ông nội tôi mà không thấm cái hồn của ông thì khó thành được cái gì đó… Việc vẽ tranh này phải trình bày dài dài với người họa sỹ, mà chắc gì đối tác này sẽ thích đề tài này và chắc gì sẽ “mê” ông nội tôi?! Đành để xem sự thể sẽ diễn tiến ra sao? Tôi đã từng cố tình từ giã nhiều mối quan hệ trong quá trình dài khi xây dựng hình ảnh của ông nội mình, đặc biệt khi nhận ra một số gương mặt không đủ lòng kiên nhẫn theo đuổi đề tài hoặc vì đôi ba nhu cầu lợi ích đời thường. Ơn Trời, lần này thật thú vị!
Ông Trần Văn Thủy đến nhà tôi cùng với một người và giới thiệu: Cháu Minh, họa sỹ và là bạn của con trai mình. Tôi bắt tay làm quen, xã giao một chút vì chính tôi cũng không biết phải bắt đầu câu chuyện từ đâu?! Tôi đã từng bị không ít trường hợp, khi gặp gỡ lần đầu với ai đó, khi tôi nói về ông nội mình với thái độ thao thao… và rồi bị kết án: Mèo khen mèo dài đuôi! Chuyện như thế không phải chỉ xảy ra với thiên hạ, mà ngay cả ruột thịt còn có người bộc lộ như vậy, tôi giận lắm. Phần khác tôi thận trọng khi vào chuyện với họa sỹ Minh vì tôi cũng chẳng có kiến thức gì về hội họa. Phàm một kẻ không có kiến thức về chính điều mình muốn, thì việc trình bày cũng khó mà khúc triết và cụ thể, làm sao người tiếp nhận yêu cầu của mình hiểu được nội dung một cách thấu đáo để thực hiện. Ông Thủy đã thay tôi, trình bày với họa sỹ Minh nguyện vọng của chúng tôi về việc vẽ một bức tranh với nội dung là cậu bé làm công việc kéo quạt. Họa sỹ Minh có vẻ ngoài “ngơ ngơ” (theo tôi), giờ lại thấy “khách hàng” trình bày một “đơn hàng” cũng “ngơ ngơ”… Và đến đây, tôi thấy mình phải trình bày chi tiết. Tôi chỉ lên tường bức tranh của họa sỹ Nguyễn Đình Đăng, tôi giải thích ý nghĩa của bức tranh, tôi tóm tắt quá khứ của ông nội mình, tôi nhấn mạnh ý tưởng của đạo diễn Trần Văn Thủy, tôi khẳng định: Nếu đồng ý, Minh phải làm nhanh… Họa sỹ Minh tiếp nhận mọi sự giải thích rất từ tốn, đồng thời cũng không dấu giếm: Cháu chẳng biết gì về trường hợp này, cần cho cháu thời gian để suy nghĩ! Ông Thủy và tôi đều thấy không có sự lựa chọn nào khác. Trước khi chia tay, tôi biếu họa sỹ Minh một chút tài liệu nói về cuộc đời và sự nghiệp của ông nội mình. Tôi khẳng định với họa sỹ Minh rằng: Cái nơi mà Nguyễn Văn Vĩnh làm việc kéo quạt lúc mới 8 tuổi cách đây hơn 100 năm vẫn còn nguyên. Nghe đến đây, họa sỹ Minh đề nghị luôn: Đưa cháu đến xem chỗ đó nhé, được không? Tôi đã dẫn họa sỹ Minh đến đình Yên Phụ, bây giờ nó nằm trong khuôn viên của trường PTCS Mạc Đĩnh Chi, trên phố Phó Đức Chính, Ba Đình, Hà Nội.
Khoảng nửa tháng sau, họa sỹ Minh quay lại nhà tôi với một tập giấy. Tôi sốt ruột không hiểu nó là gì? Ngồi xuống ghế, Minh nói: Chú ơi, cháu đọc tất cả rồi, sao cụ giỏi thế hả chú! Cháu phác thảo thế này nhé: Bác Thủy và chú muốn cháu vẽ cậu bé ngồi kéo quạt trong một lớp học, cháu thấy không được, vì thường người ngồi kéo quạt phải ngồi cuối lớp, nếu vẽ từ cuối lớp nhìn lên, sẽ thấy cậu ngồi kéo quạt, nhưng sẽ chỉ thấy toàn lưng của học trò thôi, duy nhất nếu thấy mặt thì chỉ là mặt ông giáo, mà ông này lại là ông Tây! Cháu quyết định thế này, trong tài liệu nói, cậu bé ngồi kéo quạt nhưng hay làm lớp mất trật tự, chỉ vì cậu ngồi học mót nhưng hiểu rõ bài giảng, cậu không biết kiềm chế nên khi có học trò không trả lời được những câu hỏi của thầy giáo, cậu liền nhắc… ông giáo Tây giận lắm nên nhiều lần không phải chỉ bị mắng mà cậu còn phải đòn. Cháu lấy chi tiết này và “nhấc” cảnh cậu bé bị phạt xuống cuối lớp. Bố cục bức tranh thế này, người xem mới có cơ hội thấy rõ mặt cậu bé “thần đồng”. Quan trọng nữa là đặt ở vị trí này, mình mới thể hiện được cái thần thái của một cậu bé bị phạt, có vẻ như biết lỗi mà không phải là thái độ run sợ, vì nếu cậu bé sợ đã không thành tài được! Tôi nghe họa sỹ Minh giảng giải như được ngồi ăn bít tết với vang đỏ chính cống. Họa sỹ Minh mở cặp đưa tôi xem một vài bản nháp bằng bút chì. Minh vừa cười vừa khoe, cháu nằm liền 3 ngày ở đây chú ạ, bảo vệ đòi bắt cháu vì họ bảo cháu bị dở hơi… Đến đây, tôi tự nghĩ, mình lại gặp được quý nhân rồi! Tôi là người gặp rủi ro thật nhiều, nhưng gặp may mắn cũng chẳng kém. Tôi xúc động khi nghe Minh trình bày tiếp. Cháu nằm ở trong này mới thấy thấm cái hồn của một lớp học từ hơn 100 năm trước. Mọi chi tiết kiến trúc còn nguyên chú ạ, cả cây đa ngoài sân, chắc cũng phải có từ hồi đó, rồi cả cái bia đá bên trái, phần kiến trúc bên trái của lớp học cũng là nguyên vẹn từ hồi xưa. Phía bên phải, cháu sẽ nghĩ thêm, vì hiện nay nó là cái nhà một tầng, hình như xây từ thời Pháp. Tôi chỉ xin lưu ý họa sỹ, làm sao, vẽ thế nào để người xem tranh nhìn thấy cái quạt. Bây giò, hầu hết thế hệ sau này không tưởng tượng được cái quạt trông như cái chăn chiên là thế nào!
Hơn một tháng sau, họa sỹ Minh thông báo đã vẽ xong. Chúng tôi, cả nhóm làm phim hồi hộp đợi Minh đem sản phẩm đến.
Đặt bức tranh giữa nhà, thú thật, hầu hết mọi người trong chúng tôi đều chưa cảm nhận được bao nhiêu… Nhưng khi chiếu ánh sáng vào bức tranh, mới thấy cái hồn của nó. Riêng tôi, tôi không thấy sự quyến rũ của hội họa nếu không phải là mầu sắc, hay hình hài hoàn mỹ của các nhân vật trong các bức tranh thời phục hưng… chung quy vẫn chỉ là bản năng. Chúng tôi mừng vì thực hiện được ý tưởng của ông Trần Văn Thủy và bộ phim đang xây dựng có thêm dữ liệu. Tôi đã nhân danh người chịu trách nhiệm về những gì liên quan đến công việc làm bộ phim, hỏi Minh: Minh đầy đủ họ tên là gì nhỉ? Bây giờ, chú phải trả Minh bao nhiêu tiền? Vì sao Minh không ký to một chút ở góc bức tranh… Họa sỹ Mai Duy Minh bẽn lẽn trả lời: Chú ạ, may mắn được là người vẽ bức tranh này là một vinh dự lớn, được làm công việc nói về người tài như cụ Vĩnh là sung sướng lắm rồi, cháu không dám lấy tiền đâu. Cháu xin đề nghị, bức tranh này cháu tặng chú và gia đình để treo, nhưng bản quyền là của cháu! Tôi có thể nói được gì nữa với Mai Duy Minh! Tôi cũng là kẻ chịu ơn rất nhiều những người thân và bạn bè, lần này thêm một sự chịu ơn nữa hẳn cũng không phải là cá biệt. Năm 2007, để tỏ lòng quý trọng họa sỹ Mai Duy Minh, tôi đã xắp đặt để tổ chức buổi lễ kỷ niệm sự ra đời của tờ báo tiếng Việt đầu tiên ở Bắc Kỳ 1907 do ông nội tôi là chủ bút, đồng thời cũng là lễ công bố chính thức bức tranh “Cậu bé kéo quạt trường thông ngôn 1890” của họa sỹ Mai Duy Minh. Từ đó đến nay, tôi nhận được không biết bao lời khen ngợi của người đời rằng: Bức tranh vẽ có hồn quá!
Càng sống nhiều tuổi, càng thấm thía khi tin rằng: Tiền không phải là tất cả! Càng tâm đắc với lời dạy của cổ nhân: Có tiền, người ta có thể mua được cuốn sách nhưng không mua được kiến thức! Bây giờ, ở nhà tôi đã có đến hai thứ độc bản, đó là đôi tràng kỷ, kỷ vật duy nhất của ông nội tôi và bức tranh độc bản này, “Cậu bé kéo quạt trường thông ngôn 1890” của họa sỹ Mai Duy Minh. Tôi biết ơn Tạo hóa, biết ơn Tổ tiên và biết ơn số phận đã cho mình những cơ duyên mà biết chắc chắn rằng nhiều tiền cũng không mua được!
Họa sỹ Mai Duy Minh lễ tại bàn thờ gia tộc học giả Nguyễn
Văn Vĩnh năm 2007.
Từ phải sang trái, GS. Chương Thâu, Nhà giáo Nguyễn Vinh Phúc, GS. Đinh Xuân Lâm, GS. Huệ Chi, ông Nguyễn Kỳ (con trai thứ 7 của học giả Nguyễn Văn Vĩnh), và bà Nguyễn Thị Mười (con gái của học giả Nguyễn Văn Vĩnh), trong buổi lễ nói trên.
Bài và ảnh: ông Nguyễn Lân Bình
Hà Nội, tháng 5/2012
============
HỌA SĨ MAI DUY MINH
Sinh ngày 13/4/1976 tại Hải Phòng
1999: Cử nhân Mỹ thuật, ngành hội họa, Đại học Mỹ thuật Hà Nội
1997: Triển lãm Mỹ thuật Philip Moriss
1999: Triển lãm nhóm Nghệ sĩ trẻ
2000: Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc
2002: Triển lãm cá nhân tại Antena, số 7 Hai Bà Trưng, Hà Nội
2006: Triển lãm nhóm “Có hay không” với Câu lạc bộ Họa sĩ trẻ
2006: Triển lãm “Bụi đời” tại Viện Goethe
2011: Triển lãm “Không thời gian” tại Bảo toàn Mỹ thuật Việt Nam
Xem các tác phẩm của Mai Duy Minh http://mythuathaiphong.blogspot.com/2012/02/mai-duy-minh-1976.html