BBT.Tannamtu.com xin gửi tới các quý bạn đọc trích đoạn của diễn văn bế mạc buổi lễ trao giải Văn hóa Phan Châu Trinh lần thứ IX và vinh danh học giả Nguyễn Văn Vĩnh là DANH NHÂN VĂN HÓA VIỆT NAM, diễn ra vào buổi tối thứ Năm ngày 24.3.2016 tại khách sạn REX thành phố HCM.
Nhà văn Nguyên Ngọc, Chủ Tịch Hội đồng Khoa học Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh đọc diễn văn bế mạc buổi lể tại khách sạn REX, TP.HCM đêm ngày 24.3.2016
Từ năm 2015, Quỹ của chúng ta đã có chủ trương tôn vinh Những tinh hoa văn hóa Việt Nam thời hiện đại, đã mở đầu lần trước bằng các nhân vật văn hóa kiệt xuất Phan Châu Trinh, Phan Bội Châu và Trương Vĩnh Ký. Nhân vật chúng tôi xin đề nghị lần này là nhà văn hóa lớn Nguyễn Văn Vĩnh.
Nguyễn Văn Vĩnh sinh năm 1882 tại thôn Phượng Vũ, xã Phương Dực, huyện Thường Tín, phủ Hà Đông, nay là huyện Phú Xuyên, Hà Nội. Sau khi ông ra đời, gia đình đã chuyển lên ở nhờ một nhà họ hàng tại phố Hàng Giấy, Hà Nội.
Khác với các nhân vật văn hóa và các sĩ phu nổi tiếng thời bấy giờ hầu hết đều xuất thân từ tầng lớp trung lưu trở lên, Nguyễn Văn Vĩnh là con nhà nghèo, 8 tuổi được cha cho đi chăn bò ở bãi Phúc Xá ngoài đê sông Hồng. Nơi ấy bấy giờ có một trường đào tạo thông ngôn của Pháp, mà cậu bé Nguyễn Văn Vĩnh, lên 10 tuổi, đã tìm đến xin làm đứa trẻ kéo quạt mát.
Có thể nói cuộc đời trí thức của Nguyễn Văn Vĩnh bắt đầu từ đấy. Người giáo viên Pháp dạy ở trường để ý thấy thỉnh thoảng cậu bé kéo quạt lại nhắc bài cho các học sinh thông ngôn của ông đều đã lớn tuổi. Ông cho cậu vào học ké, cuối khóa cậu thi đỗ thứ 12/40 học sinh, khóa tiếp theo được học chính thức, và cậu bé nguyên kéo quạt ấy đã đỗ thủ khoa. 15 tuổi, cậu được các quan sứ Pháp ở Lào Kay, Hải Phòng, rồi Bắc Giang lần lượt xin về làm thư ký cho mình, và đến năm 24 tuổi được chuyển về tòa Đốc lý Hà Nội …
Lần trước, chúng ta đã nói rằng Trương Vĩnh Ký là một thiên tài về ngôn ngữ học. Chắc cũng phải nói về như vậy về Nguyễn Văn Vĩnh.
Năm 1906, ông gặp Phan Châu Trinh, và nhận dịch từ chữ Hán ra tiếng Pháp bức thư nổi tiếng của Phan Châu Trinh gửi Toàn quyền Beau, tức bản Tuyên ngôn chính thức của phong trào Duy Tân. Việc này ít nhất chứng minh hai điều. Một: Nguyễn Văn Vĩnh cũng rất giỏi chữ Hán, hẳn chủ yếu do tự học. Và bằng chữ Hán, cũng như các nhà nho giỏi nhất thời bấy giờ, ông đã chiếm lĩnh được những đỉnh cao nhất của văn hóa phương Đông thời trung đại.
Như chúng ta đã thấy, và chắc cũng là một quy luật, phải từ đỉnh núi này mới đi qua được đỉnh núi khác, chính những người đến được đỉnh cao của văn hóa phương Đông, thì khi chuyển sang được văn hóa phương Tây cũng mới đến được dỉnh cao. Phải chăng đó là một đặc điểm của những người khổng lồ trong văn hóa nước ta hồi đầu thế kỷ XX, mà Nguyễn Văn Vĩnh là một.
Cuộc gặp gỡ năm 1906 Phan Châu Trinh- Nguyễn Văn Vĩnh năm 1906, còn chứng minh điều thứ hai, quan trọng hơn: họ cùng tâm niệm, cùng chí hướng. Tâm niệm đinh ninh: Chỉ có thể có được độc lập thực sự nếu có được phát triển thật sự. Và từ đó chí hướng: kiên định con đường duy nhất là Khai dân trí, như Phan Châu Trinh, giản dị mà thống thiết, nói với đồng bào của mình: “Chi bằng học!’’. Học thiên hạ, để quyết văn minh được cho bằng thiên hạ. Trước hết học ngay ở đối thủ của mình (bức thư Phan Châu Trinh gửi Toàn quyền Beau còn có tên Đầu Pháp chính phủ thư mà Nguyễn Văn Vĩnh dịch ra tiếng Pháp, chính là trong ý nghĩa đó). Do những điều kiện cụ thể, rồi họ sẽ đi theo những rẽ nhánh cụ thể khác nhau, nhưng cái đích nhắm đến là một.
Năm 1906, Nguyễn Văn Vĩnh được cử đi Pháp dự Hội chợ thuộc địa ở Marseille. Trở về, ông nhận ra ba công cụ sức mạnh quan trọng, có khả năng tác động lớn đến công chúng trong một xã hội hiện đại: báo chí, ngành in (và xuất bản) và sân khấu. Với phương tiện cốt lõi: chữ quốc ngữ.
Có thể nói suốt cuộc đời cực kỳ năng động của mình, Nguyễn Văn Vĩnh đã tập trung cao độ vào các hoạt động khai sáng mạnh mẽ và đầy hiệu quả đó, với một nghị lực phi thường. Và trong hàng chục lĩnh vực văn hóa quan trọng, ông là người đi đầu.
Các giáo sư, tiến sỹ là thành viên trong Hội đồng KH Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh tại buổi lễ trao giải văn hóa PCT lần thứ IX.
Là chủ bút tờ báo tiếng việt đầu tiên ở Bắc kỳ: Đăng cổ tùng báo.
Và trong 30 năm, là chủ bút của 7 tờ báo.
Là chủ bút tờ báo thuần Việt đầu tiên Đông Dương tạp chí.
Là chủ bút tờ báo ra hàng ngày đầu tiên ở Việt Nam Trung Bắc tân văn.
Là chủ bút tờ báo tiếng Pháp L’annam nouveau được Gand Prix (giải thưởng lớn) tại hội chợ Báo chí Paris năm 1932.
Là người đầu tiên vừa làm chủ báo vừa làm chủ công cụ thiết yếu là nhà in.
Là người Việt Nam đầu tiên dịch gần 30 tác phẩm văn học, triết học, khoa học, chính trị học của các tác giả lớn của Pháp và thế giới ra tiếng Việt. Trong đó có những tác phẩm kinh điển như Thơ ngụ ngôn của La Fontaine, Những người khốn khổ của Victor Hugo, Ba người lính ngự lâm pháo thủ của A. Dumas, Người bệnh tưởng của Molière… cùng nhiều tác phẩm của J. J. Rousseau, B. Pascal, F. Rabelais, La Rochefoucault…
Là người khai sinh sân khấu kịch nói ở Việt Nam, với vở kịch của Molière do chính ông dịch và đưa lên sân khấu…
Là người dịch thành công nhất Truyện Kiều ra tiếng Pháp …
Là một nhà văn tài hoa, chỉ riêng trong dịch thơ ngụ ngôn La Fontaine thôi, bằng những câu thơ dịch táo báo và sáng tạo :
Ve sầu kêu ve ve
Suốt mùa hè
Đến kỳ gió bấc thổi
Nguồn cơn thất bối rối
Một miếng cũng chẳng còn …
Ít ra cũng có thể nói Nguyễn Văn Vĩnh đã phá vỡ niêm luật của thơ truyền thống và báo hiệu Thơ mới hàng chục năm sau mới xuất hiện…
Tôi nghĩ tôn vinh Nguyễn Văn Vĩnh hôm nay trong vị trí Những tinh hoa văn hóa Việt Nam thời hiện đại, chính là chúng ta tôn vinh một nhà văn hóa có tính khai phá, mở đường, trong một giai đoạn hiện đại hóa quan trọng của văn hóa và xã hội ta.
Trong một thời kỳ có tính khai phá như vậy, việc những người cùng thiết tha với vận mệnh của dân tộc, cùng thiết tha đi tìm đường, có những chủ kiến khác nhau, thậm chí có khi đến gay gắt, là điều bình thường.
Thật hay là, như trong trường hợp Nguyễn Văn Vĩnh, thậm chí không cần đến thời gian để lịch sử có một phán xét chung cục. Chính người Pháp đã làm điều đó, chính họ đã nhận ra sự nguy hiểm của Nguyễn Văn Vĩnh đối với chế độ thống trị của họ ở nước ta bấy giờ. Họ đã ra một cái lệnh kỳ quặc: cấm ông làm báo chữ quốc ngữ! Nguyễn Văn Vĩnh liền chuyển sang làm báo tiếng Pháp. Tờ L’Annam nouveau của ông đã ra đời như thế… Cuối cùng, họ dùng mọi cách đẩy ông vào con đường phá sản, chồng chất nợ nần, buộc ông phải lao vào một công việc rất mạo hiểm: đi tìm vàng và cuối cùng bỏ mình trong rừng sâu Tchépone tận Nam Lào xa xôi…
Hôm nay chúng ta tôn vinh Nguyễn Văn Vĩnh, một nhà văn hóa kiệt xuất đã hy sinh trong cuộc trong cuộc đối đầu quyết liệt với chế độ thống trị của thực dân Pháp.
Đây là lần thứ chín chúng tôi nói điều này, nhưng đêm nay tôi vẫn xin phép nói lại, vì đây là tâm niệm sâu sắc của chúng tôi. Chúng luôn nghĩ rằng giá trị và uy tín của giải Văn hóa Phan Châu Trinh chính là do uy tín, sự nghiệp và uy tín của những người nhận giải đem lại. Vì vậy, lời cám ơn đầu tiên của chúng tôi đêm nay xin được giành cho các vị tân khoa của giải năm nay. Xin kính chúc quý vị luôn mạnh khỏe và càng có nhiều cống hiến mới.
One Response
Vâng, Thật cảm phục và trân trọng một NHÀ VĂN HÓA CÓ TAI, CÓ TÂM VÀ TẦM NHIN CHIẾN LUOC. chỉ có điều quá thiệt thòi cho Cụ trên mọi phương diện. nhưng dù sao muộn còn hơn không. Dù không được đế dự nhưng biết được tin này chăc nhiều người con đất Việt rất vui mừng.
Xin cảm ơn các Cụ, các Ông, Bà, Anh, Chị đã dày công có hôm nay.